Luật sư Nguyễn Thanh Hà trả lời phỏng vấn Báo Nhân Dân với Nội dung Khai thác thương mại quyền Sở hữu trí tuệ: Thương mại hóa tài sản trí tuệ thúc đẩy phát triển thị trường quyền Sở hữu trí tuệ, qua đó đưa Sở hữu trí tuệ trở thành công cụ trọng yếu để phát triển doanh nghiệp và kinh tế tri thức.
Câu hỏi: Để hỗ trợ, khuyến khích nghiên cứu khoa học, các chính sách ưu đãi đã thực sự đi vào thực tế chưa? Đã đủ mạnh chưa?
Có thể khẳng định rằng, trong những năm gần đây, hệ thống chính sách hỗ trợ hoạt động khoa học và công nghệ tại Việt Nam đã từng bước được triển khai trên thực tế, đặc biệt thông qua các ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân đối với hoạt động nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, cũng như các cơ chế tài trợ từ ngân sách nhà nước.
Tuy nhiên, mức độ áp dụng của các chính sách này vào đời sống khoa học vẫn còn chưa đồng đều. Một số nguyên nhân có thể kể đến như:
- Thủ tục hành chính còn phức tạp, khiến các nhà khoa học và doanh nghiệp khó tiếp cận chính sách;
- Cơ chế thực thi ở một số địa phương còn thiếu thống nhất;
- Thiếu sự kết nối giữa chính sách tài chính và nhu cầu thực tiễn của thị trường.
Về mức độ đủ mạnh, có thể nói chính sách hiện hành đã tạo nền tảng quan trọng, nhưng chưa thực sự tạo ra “cú hích” lớn. Để thúc đẩy khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ hơn, cần chuyển từ tư duy “hỗ trợ” sang “đầu tư mạo hiểm có định hướng”, đồng thời tăng cường vai trò của khu vực tư nhân trong tài trợ nghiên cứu.
Câu hỏi: Hệ thống pháp lý hiện hành đã có quy định cụ thể nào về định giá tài sản sở hữu trí tuệ chưa? Có được chấp nhận làm tài sản thế chấp hoặc vốn góp không?
Định giá tài sản sở hữu trí tuệ (SHTT) là một trong những điểm nghẽn lớn nhất trong quá trình thương mại hóa. Pháp luật Việt Nam hiện đã có những quy định bước đầu liên quan đến vấn đề này, rải rác trong các văn bản như Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Giá và các tiêu chuẩn thẩm định giá.
Theo đó, tài sản SHTT hoàn toàn có thể được định giá và ghi nhận là tài sản góp vốn trong doanh nghiệp. Tuy nhiên, trên thực tế:
- Chưa có một bộ tiêu chuẩn định giá riêng, thống nhất và chuyên sâu cho tài sản SHTT;
- Việc định giá vẫn phụ thuộc nhiều vào tổ chức thẩm định, dẫn đến rủi ro sai lệch lớn;
- Thị trường giao dịch tài sản SHTT còn kém phát triển, thiếu dữ liệu so sánh.
Đối với ngân hàng và quỹ đầu tư, về mặt pháp lý, tài sản SHTT có thể được sử dụng làm tài sản bảo đảm. Tuy nhiên, trên thực tế, các tổ chức tín dụng vẫn rất thận trọng, thậm chí “né tránh”, do:
- Khó xác định giá trị thực và khả năng thanh khoản;
- Rủi ro pháp lý liên quan đến quyền sở hữu, tranh chấp;
- Thiếu cơ chế xử lý tài sản bảo đảm là quyền SHTT khi phát sinh nợ xấu.
Do đó, dù hành lang pháp lý đã có, nhưng việc “chấp nhận” trên thị trường tài chính vẫn còn rất hạn chế.

Câu hỏi: Các Viện, Trường đã thực sự mạnh dạn thương mại hóa tài sản SHTT chưa? Cơ chế hiện nay đã đủ thuận lợi chưa?
Một điểm tiến bộ rất đáng ghi nhận là pháp luật đã có bước chuyển quan trọng khi trao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng kết quả nghiên cứu có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước cho các tổ chức chủ trì, như viện nghiên cứu và trường đại học. Đây là một thay đổi lớn, mang tính “cởi trói”, tạo điều kiện để các đơn vị này chủ động hơn trong khai thác thương mại.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc thương mại hóa vẫn diễn ra khá thận trọng. Nhiều viện, trường chưa thực sự “dám” đưa tài sản trí tuệ ra thị trường. Dù số lượng đơn đăng ký sáng chế của các trường đại học (như Bách Khoa Hà Nội, ĐHQG TP.HCM, Đại học Cần Thơ…) tăng mạnh, nhưng tỷ lệ thương mại hóa thành công còn thấp.
Nguyên nhân chủ yếu bao gồm:
- Tâm lý an toàn: Các nhà khoa học thường mạnh về nghiên cứu nhưng ngại rủi ro kinh doanh. Họ sợ việc mang tài sản công (đề tài dùng ngân sách nhà nước) đi góp vốn nếu thất bại sẽ dẫn đến trách nhiệm pháp lý hình sự hoặc hành chính.
- Mô hình tự phát: Đa số các thương vụ thương mại hóa vẫn mang tính đơn lẻ, dựa trên quan hệ cá nhân của giáo sư với doanh nghiệp chứ chưa phải là một hệ thống chuyển giao chuyên nghiệp từ nhà trường.
Cơ chế hiện nay đã mở nhưng chưa thông.
Những điểm nghẽn về pháp lý:
- Quyền sở hữu tài sản hình thành từ ngân sách: Đây là “điểm đau” lớn nhất. Trước đây, tài sản NCKH dùng tiền nhà nước là của Nhà nước. Dù Luật SHTT sửa đổi 2022 đã có bước tiến lớn khi trao quyền đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp… cho tổ chức chủ trì (Viện, Trường) một cách mặc định và không bồi hoàn, nhưng việc “định giá” để mang đi bán hoặc góp vốn vẫn còn vướng Luật Quản lý, sử dụng tài sản công.
- Quy trình định giá phức tạp: Như đã thảo luận, việc định giá một công nghệ mới rất khó. Nếu định giá thấp thì sợ “làm thất thoát tài sản nhà nước”, định giá cao thì doanh nghiệp không mua nổi.
- Cơ chế chia sẻ lợi ích: Dù luật quy định tỷ lệ phân chia lợi nhuận cho tác giả (nhà khoa học), nhưng thủ tục để chi trả số tiền này tại các đơn vị công lập thường rất rắc rối, qua nhiều tầng nấc phê duyệt.
Để các Viện, Trường không còn “ngại” thương mại hóa, cần 3 thay đổi cốt lõi:
- Cụ thể hóa Nghị định về tài sản công: Cần có hướng dẫn riêng, thông thoáng hơn cho tài sản trí tuệ (vốn có đặc thù vô hình và rủi ro) thay vì đánh đồng với tài sản hữu hình như xe cộ, nhà đất.
- Cơ chế thử nghiệm: Cho phép một số trường đại học lớn thí điểm mô hình tự quyết định giá trị tài sản SHTT khi góp vốn vào doanh nghiệp khoa học công nghệ.
- Chuyên nghiệp hóa đội ngũ trung gian: Nhà khoa học chỉ nên làm khoa học. Việc bán công nghệ phải được thực hiện bởi các chuyên gia môi giới công nghệ và luật sư SHTT.
Tóm lại hệ thống đang “rục rịch” chuyển động nhưng vẫn cần một hành lang pháp lý đủ an toàn để nhà khoa học không cảm thấy mình đang “đánh cược” sự nghiệp khi đưa công nghệ ra thị trường.
