Vừa qua, Luật sư Nguyễn Thanh Hà đã có một buổi phỏng vấn với Cục Bản quyền tác giả về việc bảo hộ quyền tác giả đối với các sản phẩm bị AI “lấy cắp” ý tưởng:
Theo luật sư, luật hiện hành đã có biện pháp nào khi xử lý các hành vi vi phạm bản quyền do AI tạo ra hay chưa, cụ thể như thế nào ạ?
Theo tôi, pháp luật hiện hành đã có cơ sở để xử lý hành vi AI sử dụng trái phép tác phẩm của người khác, nhưng chưa có một cơ chế riêng, đủ rõ cho trường hợp tác phẩm bị đưa vào hệ thống AI để khai thác, huấn luyện hoặc tạo ra nội dung phái sinh.
Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã có bước tiến quan trọng khi quy định cụ thể về việc sử dụng văn bản, dữ liệu được bảo hộ quyền tác giả để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI; đồng thời đặt ra các điều kiện và trách nhiệm đối với việc sử dụng dữ liệu này.
Vì vậy, nếu một tổ chức, cá nhân cố ý đưa tác phẩm của người khác vào AI để sao chép, khai thác hoặc tạo ra sản phẩm xâm phạm quyền tác giả, thì về nguyên tắc vẫn có thể áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền tác giả hiện hành, bao gồm yêu cầu chấm dứt hành vi, gỡ bỏ nội dung, bồi thường thiệt hại, xử lý hành chính và trong trường hợp đủ yếu tố cấu thành thì có thể xử lý hình sự. Hiện Việt Nam cũng đã có Nghị định 341/2025/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan.
Nhưng khó khăn lớn nhất lại nằm ở chứng minh. Người sáng tạo thường chỉ nhìn thấy sản phẩm đầu ra của AI, trong khi họ không thể biết tác phẩm của mình có được đưa vào dữ liệu huấn luyện hay không, được sử dụng ở mức độ nào và bởi chủ thể nào. Do đó, nếu buộc tác giả phải tự chứng minh toàn bộ quá trình này thì trên thực tế rất khó khả thi.
Theo tôi, đây là vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Cần có cơ chế truy xuất nguồn gốc dữ liệu và lưu vết sử dụng tác phẩm, đồng thời trong trường hợp có căn cứ hợp lý về hành vi xâm phạm, cần cho phép cơ quan có thẩm quyền yêu cầu nhà cung cấp AI hoặc chủ thể kiểm soát dữ liệu cung cấp những thông tin cần thiết để xác minh. Cơ chế này cũng phải cân bằng với yêu cầu bảo vệ bí mật công nghệ và bí mật kinh doanh.
Nói cách khác, AI không thể trở thành “chiếc hộp đen” khiến tác giả mất khả năng tự bảo vệ mình. Nếu công nghệ cho phép khai thác tác phẩm ở quy mô lớn, pháp luật cũng cần tạo ra cơ chế tương ứng để người sáng tạo có thể truy xuất, chứng minh và yêu cầu bồi thường khi quyền của họ bị xâm phạm.
Làm sao để định danh và quy trách nhiệm pháp lý cho các chủ thể cố tình dùng AI để sao chép ý tưởng quảng cáo?
Theo tôi, cần phân biệt giữa “sao chép ý tưởng” và “sao chép cách thể hiện ý tưởng”. Pháp luật về quyền tác giả không bảo hộ bản thân ý tưởng chung, mà bảo hộ tác phẩm được thể hiện dưới một hình thức nhất định. Vì vậy, việc một doanh nghiệp dùng AI để tạo ra một quảng cáo có cùng một ý tưởng chung chưa chắc đã là hành vi xâm phạm quyền tác giả. Nhưng nếu cố tình đưa tác phẩm quảng cáo của người khác vào AI để tạo ra một sản phẩm sao chép hoặc phái sinh trái phép thì có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý.
Điểm khó nhất hiện nay là chứng minh ý chí cố tình sao chép và truy được chủ thể thực hiện hành vi. Do đó, cần lưu giữ các bằng chứng như bản quảng cáo gốc, thời điểm công bố, file thiết kế, lịch sử chỉnh sửa, nội dung trao đổi với đơn vị thực hiện và các dấu vết cho thấy bên vi phạm đã sử dụng tác phẩm gốc làm đầu vào cho AI. Khi cần thiết, có thể sử dụng giám định sở hữu trí tuệ để hỗ trợ đánh giá các vấn đề chuyên môn.
Về trách nhiệm, không thể đổ trách nhiệm cho AI vì AI không phải chủ thể có quyền tác giả hay chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý. Trách nhiệm trước hết cần được xem xét đối với người hoặc tổ chức sử dụng AI, đặc biệt khi họ biết hoặc có cơ sở để biết nội dung đầu vào hoặc đầu ra có nguy cơ xâm phạm quyền của người khác. Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã bắt đầu đặt ra khung pháp lý cho việc sử dụng AI trong sáng tạo và sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện AI, nhưng thực tiễn vẫn cần thêm hướng dẫn về chứng cứ và trách nhiệm của từng chủ thể.
Theo tôi, nguyên tắc quan trọng nhất là AI không thể trở thành “lá chắn” để hợp thức hóa hành vi sao chép. Doanh nghiệp không thể nói rằng “do AI tạo ra” để phủ nhận trách nhiệm nếu thực chất con người đã chủ động sử dụng công cụ AI nhằm khai thác trái phép thành quả sáng tạo của người khác.
Luật sư có khuyến nghị gì cho các doanh nghiệp để tự bảo vệ tài sản sáng tạo của mình trong thời đại số?
Theo tôi, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy “xử lý khi bị sao chép” sang “quản trị tài sản trí tuệ ngay từ đầu”. Trong môi trường số, nội dung có thể bị sao chép và phát tán rất nhanh, đặc biệt với sự hỗ trợ của AI.
Doanh nghiệp nên tập trung vào 4 việc:
- Xác lập quyền: đăng ký nhãn hiệu, quyền tác giả, sáng chế, kiểu dáng… đối với những tài sản đủ điều kiện; đồng thời lưu giữ hồ sơ chứng minh quá trình sáng tạo và quyền sở hữu.
- Kiểm soát nội bộ: quy định rõ quyền sở hữu đối với sản phẩm do nhân viên, freelancer, agency hoặc AI tạo ra; kiểm soát việc sử dụng tài sản trí tuệ của bên thứ ba.
- Giám sát môi trường số: thường xuyên theo dõi việc sử dụng trái phép thương hiệu, hình ảnh, nội dung và sản phẩm của doanh nghiệp; khi phát hiện vi phạm cần nhanh chóng thu thập và bảo toàn chứng cứ trước khi yêu cầu gỡ bỏ.
- Xây dựng phương án thực thi: xác định trước quy trình cảnh báo, yêu cầu chấm dứt vi phạm, yêu cầu nền tảng xử lý và, khi cần thiết, áp dụng biện pháp hành chính hoặc tố tụng.
Đặc biệt, trong thời đại AI, doanh nghiệp cần lưu lại lịch sử sáng tạo, dữ liệu đầu vào, quá trình chỉnh sửa và mức độ đóng góp của con người khi sử dụng AI. Nghị định 134/2026/NĐ-CP hiện đã quy định nguyên tắc bảo hộ đối với sản phẩm có sử dụng AI dựa trên dấu ấn, sự lựa chọn sáng tạo và sự kiểm soát của con người.
Theo tôi, tài sản trí tuệ cần được xem là một tài sản kinh doanh phải được quản trị và bảo vệ, chứ không chỉ là hồ sơ pháp lý để đăng ký. Khi doanh nghiệp chủ động xác lập quyền, kiểm soát việc khai thác và có phương án xử lý vi phạm ngay từ đầu, khả năng bảo vệ tài sản sáng tạo và giảm thiểu thiệt hại sẽ cao hơn rất nhiều.
Nếu Quý Khách hàng cần hỗ trợ tư vấn về bảo hộ quyền tác giả của các sản phẩm quảng cáo, vui lòng liên hệ SB Law để được các chuyên gia tư vấn chi tiết.
