Luật sư Nguyễn Thanh Hà, chủ tịch SBLAW đã có phần trao đổi cùng VTV4 Đài truyền hình Việt Nam về chủ đề bảo vệ bản quyền trên không gian mạng.
Câu hỏi: Thưa ông/bà, việc Quốc hội thông qua và chính thức đưa vào hiệu lực Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 từ ngày 01/04/2026 vừa qua đã thể hiện bước chuyển tư duy cốt lõi nào của Nghị trường, trong việc siết chặt trách nhiệm của các nền tảng số và biến chất xám thành tài sản được bảo hộ nghiêm ngặt trên không gian mạng hiện nay?
Trả lời: Việc Quốc hội thông qua và chính thức đưa vào hiệu lực Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 từ ngày 01/04/2026 vừa qua là một bước đi mang tính bước ngoặt. Sự kiện này đã thể hiện hai bước chuyển tư duy cốt lõi và mạnh mẽ của Nghị trường trong kỷ nguyên số:
Thứ nhất, chuyển từ tư duy “bảo hộ thụ động” sang tư duy “tài sản hóa chất xám”. Trước đây, chúng ta tập trung nhiều vào việc “giữ và bảo vệ” quyền. Giờ đây, luật mới đã dịch chuyển trọng tâm sang khai thác và thương mại hóa. Nghị trường đã chính thức định vị quyền sở hữu trí tuệ là một loại tài sản kinh tế đặc biệt, được phép dùng để góp vốn, thế chấp gọi vốn và tham gia giao dịch thương mại, việc này giúp các chủ sở hữu tránh gặp phải tình trạng “bằng treo”.
Thứ hai, luật mới quy rõ trách nhiệm trên không gian mạng. Không gian mạng không còn là vùng an toàn để né tránh trách nhiệm. Với việc luật hóa cụ thể tại Điều 198b, Nghị trường đã siết chặt lồng cơ chế, buộc các doanh nghiệp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số phải chủ động triển khai các biện pháp bảo vệ, phối hợp ngăn chặn vi phạm, thay vì chỉ xử lý thụ động khi có khiếu nại như trước.
Câu hỏi: Để việc bảo vệ bản quyền trên không gian mạng đạt hiệu quả thực tế, đòi hỏi một cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa ba chân kiềng: người làm luật, lực lượng thực thi và chính các đơn vị đang hoạt động trên không gian mạng. Từ góc độ của hai vị, mối liên kết giữa ba chủ thể này hiện nay đã thực sự đồng bộ và đủ nhanh để ngăn chặn các hành vi vi phạm xuyên biên giới hay chưa?
Trả lời: Mối liên kết giữa ba chân kiềng hiện đã có những chuyển biến mang tính nền tảng, nhưng nếu hỏi đã “đồng bộ và đủ nhanh” trước các vi phạm xuyên biên giới hay chưa, thì câu trả lời thực tế là: Chúng ta vẫn đang trong một cuộc đua khốc liệt để bắt kịp tốc độ của công nghệ.
Nhìn vào bức tranh thực tế hiện nay, chúng ta đang thấy một sự chênh lệch về mặt tốc độ:
Việc đưa Luật sửa đổi năm 2025 vào hiệu lực từ tháng 04/2026 vừa qua đã tạo ra một hành lang pháp lý rất nghiêm khắc, giao vũ khí sắc bén cho các bên.
Tuy nhiên, điểm nghẽn nằm ở sự chênh lệch giữa tốc độ xảy ra hành vi vi phạm và tốc độ xử phạt các hành vi đó. Các hành vi vi phạm bản quyền xuyên biên giới hiện nay – như livestream lậu, dùng AI tái tạo hoặc xào xáo nội dung – diễn ra tính bằng giây. Trong khi đó, quy trình phối hợp giữa lực lượng thực thi và các nền tảng số để xác minh, lập biên bản và gỡ bỏ vẫn phải tuân thủ các bước hành chính, đôi khi mất vài giờ, thậm chí vài ngày. Khi chúng ta gỡ được đường link vi phạm, thì trận bóng đã kết thúc, bộ phim đã được phát tán xong, thiệt hại kinh tế của doanh nghiệp đã xảy ra rồi.
Để việc phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm trong việc phát hiện và xử lý xâm phạm được nhanh chóng, hiệu quả hơn, về phía lực lượng thực thi phải được trang bị và làm chủ các công nghệ rà quét tự động, dùng công nghệ để phát hiện vi phạm thay vì chờ con người đi rà soát. Các đơn vị mạng và nền tảng số phải chủ động tự lọc và ngăn chặn vi phạm dựa trên bộ nhận diện bản quyền số.
Câu hỏi: Thưa luật sư, tại thị trường quốc tế, đặc biệt là Liên minh Châu Âu (EU) đã có nhiều bộ luật liên quan như Đạo luật Trí tuệ nhân tạo (EU AI Act) hay Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) nhằm kiểm soát rất chặt chẽ bản quyền số và tác động của AI trong thời đại hiện nay. Ông/bà có thể chia sẻ những điều luật đáng chú ý nào từ các bộ luật này đang bảo vệ hiệu quả cho nghệ sĩ và nhà sáng chế công nghệ hiện nay? Những bộ luật này có điểm tương đồng nào với bộ luật tại Việt Nam hay không?
Trả lời: Liên minh Châu Âu hiện đang sở hữu hai chiếc lá chắn pháp lý toàn diện nhất thế giới trên không gian mạng là DSA và EU AI Act. Đối với các nghệ sĩ và nhà sáng chế công nghệ, hai đạo luật này bảo vệ họ qua ba điểm cốt chú ý sau:
Cơ chế Thông báo và gỡ bỏ thần tốc của DSA: Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) định nghĩa rất rộng về nội dung bất hợp pháp, trong đó bao gồm cả việc sử dụng trái phép tài liệu được bảo hộ quyền tác giả. Luật buộc các nền tảng lưu trữ trực tuyến phải thiết lập một cơ chế thông báo bằng điện tử dễ tiếp cận. Một khi nền tảng nhận được thông báo vi phạm bản quyền rõ ràng, họ buộc phải hành động ngay lập tức để gỡ bỏ hoặc khóa quyền truy cập. Nếu chậm trễ, họ sẽ mất quyền miễn trừ và phải liên đới chịu trách nhiệm.
Chế độ ưu tiên cho Chủ thể gắn cờ tin cậy: Nghệ sĩ hoặc các tổ chức bảo vệ bản quyền khi được cơ quan chức năng chứng nhận là Chủ thể gắn cờ tin cậy thì các thông báo vi phạm của họ gửi lên nền tảng sẽ được hệ thống tự động ưu tiên xử lý trước mà không được phép trì hoãn. Điều này giúp giảm thiếu thiệt hại kinh tế cho tác giả ngay khi tác phẩm bị phát tán lậu.
Nghĩa vụ ‘Dán nhãn AI’ từ Đạo luật AI (EU AI Act): Để bảo vệ nghệ sĩ trước làn sóng đánh cắp chất xám của trí tuệ nhân tạo, EU AI Act quy định rất rõ về nghĩa vụ minh bạch. Mọi hình ảnh, âm thanh hoặc video do AI tạo ra (bao gồm cả deepfake) mô phỏng người thật, sự vật thật đều bắt buộc phải được gắn dấu vết/nhãn định danh để công chúng phân biệt rõ ràng. Nếu các mô hình AI sử dụng dữ liệu đầu vào mà vi phạm các quy định pháp lý hoặc không tuân thủ nghĩa vụ dữ liệu, họ sẽ đối mặt với mức phạt cực kỳ khắc nghiệt: lên tới 35 triệu Euro hoặc 7% tổng doanh thu toàn cầu, tùy vào con số nào cao hơn.
Điểm tương đồng cốt lõi với Việt Nam:
Điểm tương đồng lớn nhất chính là sự xóa bỏ tư duy trung gian vô can và dịch chuyển sang chủ động quy trách nhiệm. Giống như Điều 198b của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi tại Việt Nam, đạo luật DSA của EU cũng dùng chung một nguyên lý: Buộc các nhà cung cấp dịch vụ trung gian phải thiết lập luật chơi minh bạch, chủ động có bộ công cụ rà quét, lọc nội dung và phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý thay vì đứng ngoài cuộc.
Dù cách thức tiếp cận có sự điều chỉnh theo đặc thù quốc gia, nhưng cả EU và Việt Nam đều đang gặp nhau tại một điểm nhìn chung rằng tuy không gian mạng là ảo, nhưng tài sản chất xám và dòng tiền của các nhà sáng tạo hoàn toàn là thật, và chúng phải được bảo vệ nghiêm ngặt.
Câu hỏi: Thưa các vị khách mời, khi đưa các sản phẩm công nghệ hay tác phẩm văn hóa về nước, điều mà cộng đồng kiều bào quan tâm nhất chính là tính minh bạch và hiệu quả thực thi của các điều luật bảo vệ bản quyền trên thực tế. Dưới góc nhìn của cơ quan lập pháp lẫn người bảo vệ bản quyền, chúng ta cần làm gì để kiều bào thấy rằng hệ thống pháp luật trong nước không chỉ đầy đủ trên văn bản, mà thực sự là một điểm tựa an toàn, đáng tin cậy cho họ an tâm cống hiến?
Trả lời: Để kiều bào thấy hệ thống pháp luật trong nước thực sự là một điểm tựa an toàn, chúng ta phải cho họ thấy sự tương thích với luật pháp quốc tế và tốc độ thực thi thực tế tại Việt Nam.

Về góc độ lập pháp
Kiều bào sống và làm việc tại các quốc gia phát triển vốn đã quen thuộc với những hành lang pháp lý toàn diện, nghiêm khắc như Đạo luật Dịch vụ số (DSA), Đạo luật AI của châu Âu, hay Đạo luật Bản quyền Thiên niên kỷ Kỹ thuật số của Mỹ (DMCA), v.v. Vì vậy, việc chúng ta sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ đã giúp pháp luật Việt Nam tương đồng với các chuẩn mực quốc tế hơn. Chúng ta phải lập pháp sao cho một nhà sáng chế từ Đức, Pháp, Mỹ hay bất kỳ quốc gia nào khi nhìn vào luật Việt Nam, họ thấy ngay những cơ chế quen thuộc như nghĩa vụ minh bạch, trách nhiệm nền tảng số hay quy trình gỡ bỏ nội dung vi phạm một cách rõ ràng. Đó chính là sự kết nối tạo nên lòng tin ban đầu.
Về góc độ thực thi
Lực lượng thực thi trong nước nên xây dựng các cổng tiếp nhận và xử lý vi phạm trực tuyến hoạt động 24/7. Kiều bào ở bất kỳ múi giờ nào cũng có thể nộp bằng chứng vi phạm và theo dõi quy trình xử lý minh bạch theo thời gian thực. Ngoài ra, hệ thống tư pháp và các cơ quan quản lý có liên quan cần phải chứng minh bằng các vụ việc thực tế – hạ bệ các trang web lậu, phạt nặng các nền tảng trung gian dung túng cho vi phạm, bất kể đó là đơn vị nào. Song song với đó, cơ quan công an cần đẩy mạnh việc tiếp nhận, giải quyết tố giác tội phạm, đồng thời tăng cường truyền thông rộng rãi để người dân biết đến quyền lợi của mình. Thực tế ghi nhận ngay từ tháng 5/2026 vừa qua, lực lượng công an đã vào cuộc rất răn đe, khởi tố nhiều vụ án xâm phạm sở hữu trí tuệ lớn. Tuy nhiên, để đi được đường dài, công tác này phải trở thành một cơ chế vận hành thường nhật, bền bỉ và xuyên suốt, chứ không thể chỉ là những đợt cao điểm mang tính thời điểm theo Công điện 38 của Thủ tướng Chính phủ.
Câu hỏi: Thưa luật sư, để hệ thống sở hữu trí tuệ của Việt Nam không chỉ chạy theo xử lý tình huống mà luôn đi trước một bước, cơ quan lập pháp của Quốc hội có cơ chế rà soát và tiếp thu các đóng góp, hiến kế từ quốc tế và cả trí thức kiều bào ra sao nhằm liên tục hoàn thiện thể chế cho phù hợp với tốc độ thay đổi của công nghệ?
Trả lời: Để luật pháp không chỉ chạy theo xử lý tình huống mà luôn đi trước một bước trước sự thay đổi vũ bão của công nghệ, cơ quan lập pháp của Quốc hội hiện đang vận hành hai cơ chế chủ động và rộng mở:
Thứ nhất, đó là cơ chế ‘Rà soát chủ động và Lập pháp kiến tạo’: Cơ quan lập pháp của Quốc hội không đợi xuất hiện vi phạm mới đi làm luật, mà liên tục rà quét, phân tích các xu hướng dịch chuyển pháp lý cao nhất trên thế giới. Việc nghiên cứu sâu các mô hình tiên tiến như Đạo luật Dịch vụ số (DSA) hay Đạo luật AI của Liên minh Châu Âu là minh chứng rõ ràng. Chúng ta không sao chép nguyên bản, mà chủ động bóc tách các nguyên lý quản lý cốt lõi như nghĩa vụ minh bạch, trách nhiệm nền tảng số để thiết kế sẵn các ‘hàng rào kỹ thuật’ trong nước, đón đầu các làn sóng công nghệ như Trí tuệ nhân tạo nhân văn (Generative AI) hay Blockchain.
Thứ hai, đó là cơ chế ‘Tham vấn xuyên biên giới và Đặt hàng chất xám’: Quốc hội không làm luật trong phòng kính. Trước khi một dự luật quan trọng như Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ được bấm nút thông qua, một mạng lưới tham vấn đa chiều luôn được kích hoạt. Thông qua các cơ quan chuyên trách phối hợp với Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, đã mở rộng các diễn đàn trực tuyến rà soát dự thảo luật 24/7. Tại đây, trí thức kiều bào đang làm việc tại các trung tâm công nghệ lớn như Thung lũng Silicon (Mỹ) hay châu Âu có thể trực tiếp ‘hiến kế’, chỉ ra những điểm nghẽn thực tế mà họ từng trải qua ở nước ngoài để chúng ta tiếp thu, hoàn thiện quy trình thực thi trực tuyến tại Việt Nam.
Tóm lại, trong kỷ nguyên số, tư duy cốt lõi của Nghị trường là xem luật pháp là một ‘thể chế động’ phát triển song hành cùng công nghệ. Sự nhạy bén của các cơ quan của Quốc hội, kết hợp với dòng chảy chất xám đầy tâm huyết của kiều bào và chuyên gia quốc tế, chính là chìa khóa để Việt Nam xây dựng một hành lang pháp lý không chỉ đầy đủ, mà còn mang tính dự báo cao, trở thành bệ đỡ vững chắc cho nền kinh tế số.
Câu hỏi: Từ thực tế bảo vệ bản quyền, theo luật sư, Việt Nam cần làm thế nào để lồng ghép đồng bộ giữa Luật Sở hữu trí tuệ với các bộ luật liên quan như Luật An ninh mạng, Luật Công nghệ thông tin, nhằm tạo ra một hệ sinh thái pháp lý đa lớp, minh bạch, bảo vệ toàn diện cho các nhà đầu tư số?
Trả lời: Nếu Việt Nam đặt mục tiêu trở thành một quốc gia phát triển về công nghệ số trong 5–10 năm tới thì hệ thống bảo vệ bản quyền và quyền sở hữu trí tuệ phải đi trước một bước. Trong nền kinh tế số, tài sản quan trọng nhất không còn chỉ là máy móc hay hạ tầng vật chất mà là dữ liệu, phần mềm, nội dung số, thuật toán, sáng tạo công nghệ và các tài sản vô hình khác.
Trước hết, pháp luật cần được cập nhật liên tục để theo kịp sự phát triển của các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, công nghệ blockchain và các nền tảng số. Những vấn đề như sử dụng tác phẩm để huấn luyện AI, quyền đối với nội dung do AI tạo ra, bảo vệ phần mềm, cơ sở dữ liệu hay tài sản số sẽ ngày càng trở thành những vấn đề pháp lý trọng tâm trong tương lai.
Thứ hai, Việt Nam cần chuyển từ mô hình thực thi mang tính phản ứng sang mô hình thực thi chủ động dựa trên công nghệ. Các cơ quan quản lý cần ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ phân tích dữ liệu lớn và các công cụ giám sát trực tuyến để phát hiện sớm các hành vi xâm phạm trên internet, thay vì chủ yếu chờ khiếu nại từ các chủ thể quyền.
Thứ ba, cần tăng cường năng lực của hệ thống thực thi, bao gồm cơ quan quản lý, lực lượng điều tra, thanh tra, tòa án và đội ngũ chuyên gia giám định. Sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên số đòi hỏi kiến thức liên ngành giữa pháp luật, công nghệ và mô hình kinh doanh số.
Ngoài ra, Việt Nam cũng cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế bởi phần lớn các hành vi xâm phạm trên môi trường số hiện nay đều mang yếu tố xuyên biên giới. Việc trao đổi thông tin, hỗ trợ điều tra và phối hợp với các nền tảng công nghệ toàn cầu sẽ là yếu tố quyết định để nâng cao hiệu quả thực thi.
Cuối cùng, một yếu tố không thể bỏ qua là xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong xã hội. Một nền kinh tế sáng tạo chỉ có thể phát triển bền vững khi doanh nghiệp và người tiêu dùng coi việc trả tiền cho nội dung hợp pháp, sử dụng phần mềm có bản quyền và tôn trọng thành quả sáng tạo là chuẩn mực của một xã hội số văn minh.
Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu về công nghệ, quốc gia nào xây dựng được một môi trường bảo hộ tài sản trí tuệ minh bạch, hiệu quả và phù hợp với sự phát triển của công nghệ mới sẽ có lợi thế lớn hơn trong việc thu hút đầu tư, phát triển doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và hình thành các ngành công nghiệp số có giá trị cao.

Câu hỏi: Với mục tiêu Việt Nam trở thành quốc gia phát triển về công nghệ số trong 5-10 năm tới, theo 2 vị khách mời, hệ thống bảo vệ bản quyền, chống xâm phạm sở hữu trí tuệ của Việt Nam cần có sự quan tâm, cập nhật ra sao?
Trả lời: Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không thể chỉ dựa vào riêng Luật Sở hữu trí tuệ mà cần được đặt trong một hệ sinh thái pháp lý tổng thể, có sự liên thông với các quy định về an ninh mạng, công nghệ thông tin, giao dịch điện tử, thương mại điện tử và bảo vệ dữ liệu. Đây là yêu cầu tất yếu bởi các hành vi xâm phạm bản quyền ngày nay không còn giới hạn ở việc sao chép nội dung đơn thuần mà đã gắn chặt với hạ tầng số, nền tảng công nghệ và các mô hình kinh doanh xuyên biên giới.
Trước hết, cần xây dựng cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu hiệu quả giữa các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan. Vi phạm bản quyền trên môi trường số thường liên quan đồng thời đến nhiều vấn đề như xác minh danh tính người vi phạm, truy xuất dữ liệu giao dịch, xử lý tên miền, máy chủ, dòng tiền quảng cáo hoặc các hoạt động thanh toán trực tuyến. Do đó, nếu mỗi cơ quan xử lý theo phạm vi quản lý riêng biệt sẽ rất khó đạt được hiệu quả thực chất. Thứ hai, cần hoàn thiện hơn cơ chế trách nhiệm của các nền tảng trung gian trên môi trường số. Các mạng xã hội, nền tảng chia sẻ nội dung, sàn thương mại điện tử hay nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ không nên chỉ được xem là “bên cung cấp hạ tầng” mà cần có trách nhiệm phù hợp trong việc tiếp nhận thông báo vi phạm, gỡ bỏ nội dung xâm phạm, lưu giữ dữ liệu phục vụ điều tra và ngăn chặn các hành vi tái phạm.
Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia đang áp dụng để đối phó với vi phạm bản quyền trên môi trường internet. Bên cạnh đó, cần xây dựng các quy định rõ ràng hơn về chứng cứ điện tử, cơ chế thu thập, bảo quản và sử dụng dữ liệu số trong quá trình xử lý vi phạm. Trong nhiều vụ việc xâm phạm bản quyền, dữ liệu về tài khoản, địa chỉ IP, lịch sử giao dịch, doanh thu quảng cáo hoặc luồng truy cập có ý nghĩa quyết định trong việc xác định chủ thể vi phạm và mức độ thiệt hại.
Ngoài việc hoàn thiện quy định pháp luật, Việt Nam cũng cần thúc đẩy cơ chế hợp tác công – tư giữa cơ quan quản lý, chủ thể quyền và các doanh nghiệp công nghệ. Trong môi trường số, cơ quan nhà nước khó có thể tự mình phát hiện tất cả các hành vi vi phạm nếu không có sự hỗ trợ từ các nền tảng và chính các doanh nghiệp sở hữu quyền. Tôi cho rằng một hệ sinh thái pháp lý hiện đại không chỉ cần chế tài nghiêm khắc, mà quan trọng hơn là tạo ra một cơ chế minh bạch, có thể dự báo được và xử lý nhanh các tranh chấp. Đây chính là yếu tố then chốt giúp các nhà đầu tư công nghệ, doanh nghiệp sáng tạo yên tâm đưa công nghệ, nội dung và tài sản trí tuệ vào thị trường Việt Nam.
