Mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ quy định quyền tác giả tự động phát sinh từ khi tác phẩm được sáng tạo, nhiều cá nhân và doanh nghiệp vẫn chọn cách không đăng ký bản quyền vì cho rằng không bắt buộc. Vậy thực tế việc không đăng ký sẽ đối mặt với những hệ lụy hay rủi ro gì? Để làm rõ vấn đề này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi ngắn với Luật sư chuyên sâu về Sở hữu trí tuệ.

Câu hỏi: Thưa Luật sư, khi một cá nhân hoặc doanh nghiệp tạo ra tác phẩm nhưng quyết định không đăng ký bản quyền thì họ có bị mất quyền đối với tác phẩm đó hay không?
Luật sư: Về nguyên tắc pháp lý, việc không đăng ký không làm mất đi quyền tác giả của bạn đối với tác phẩm, vì quyền này phát sinh tự động ngay từ thời điểm tác phẩm được định hình dưới dạng vật chất. Tuy nhiên, việc không đăng ký sẽ khiến tác giả và chủ sở hữu gặp phải những rủi ro pháp lý rất lớn khi xảy ra tranh chấp hoặc vi phạm trên thực tế.
Câu hỏi: Luật sư có thể phân tích rõ hơn về rủi ro đầu tiên liên quan đến nghĩa vụ chứng minh khi tác phẩm bị xâm phạm không?
Luật sư: Rủi ro lớn nhất chính là gánh nặng nghĩa vụ chứng minh (Căn cứ Điều 49 Luật Sở hữu trí tuệ). Khi bị bên khác ăn cắp, sao chép hoặc kinh doanh trái phép tác phẩm, nếu đã có Giấy chứng nhận đăng ký, bạn không cần chứng minh quyền của mình.
Ngược lại, nếu chưa đăng ký, bạn phải tự mình thu thập và trình ra hàng loạt chứng cứ gốc như: bản thảo đầu tiên, tệp file gốc có mốc thời gian, hợp đồng sáng tác, hóa đơn, bằng chứng thời điểm công bố… Điều này là cực kỳ khó khăn, phức tạp, đặc biệt nếu tác phẩm đã được sáng tạo từ nhiều năm trước.
Câu hỏi: Bên cạnh nghĩa vụ chứng minh, liệu có rủi ro tác phẩm bị người khác chiếm đoạt bằng cách “đăng ký trước” hay không, thưa Luật sư?
Luật sư: Đây là rủi ro vô cùng phổ biến trên thực tế – nguy cơ bị bên khác “đăng ký trước”. Khi tác phẩm của bạn có giá trị thương mại nhưng bạn không đăng ký, kẻ xấu hoặc đối thủ cạnh tranh có thể nhanh tay nộp đơn đăng ký trước. Mặc dù bạn có thể khiếu nại hoặc khởi kiện để hủy Giấy chứng nhận đó, nhưng quá trình theo kiện thường kéo dài, tốn kém chi phí và ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động kinh doanh.
Câu hỏi: Thưa Luật sư, việc không có Giấy chứng nhận đăng ký bản quyền sẽ gây ra khó khăn gì khi làm việc với các nền tảng số hoặc trong các vụ kiện tại Tòa án?
Luật sư: Bạn sẽ rơi vào thế rất thất thế khi tranh tụng tại Tòa án hoặc làm việc với các nền tảng số.
Hiện nay, các nền tảng xuyên biên giới như YouTube, Facebook, Shopee, TikTok hay các cơ quan chức năng đều ưu tiên gỡ bỏ nội dung vi phạm hoặc xử lý tranh chấp dựa trên Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả. Nếu không có giấy tờ này, quy trình báo cáo vi phạm (DMCA/Copyright Report) của bạn sẽ vô cùng phức tạp, mất nhiều thời gian xác minh và khả năng bị từ chối xử lý là rất cao.
Câu hỏi: Lời khuyên cuối cùng của Luật sư dành cho các tác giả và doanh nghiệp để tránh rơi vào những rủi ro này là gì?
Luật sư: Hãy xem việc đăng ký bản quyền như một khoản “bảo hiểm” cho tài sản trí tuệ. Chi phí và thời gian đăng ký ban đầu là rất nhỏ so với những thiệt hại, chi phí theo kiện và nguy cơ mất trắng tài sản nếu xảy ra tranh chấp. Ngay khi sáng tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh, hãy chủ động làm thủ tục đăng ký để được bảo hộ trọn vẹn nhất.
