Luật sư Nguyễn Thanh Hà chủ tịch công ty luật SBLAW đã trả lời phóng viên về vụ việc MV Come My Way với nội dung sau:
Dựa trên những gì Antiantiart (AAA) đã công khai thừa nhận, gồm việc đưa tác phẩm Tàn Chỉ vào moodboard, sau đó “bóc tách cấu kiện, mảng phù điêu” để chuyển hóa thành thiết kế 3D và thi công thực tế trong MV Come My Way, theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, hành vi này nên được xác định là tham khảo, lấy cảm hứng hay đã có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả? Ranh giới pháp lý giữa các khái niệm này được xác định như thế nào?
Trả lời: Dựa trên những gì đơn vị sản xuất đã công khai thừa nhận, hành vi tự ý đưa tác phẩm Tàn Chỉ vào danh mục ý tưởng, sau đó bóc tách cấu kiện và mảng phù điêu để chuyển hóa thành thiết kế 3D rồi thi công thực tế đã có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả.
Hành vi này không còn gọi là tham khảo hay lấy cảm hứng thông thường. Hiện nay, căn cứ theo khoản 5 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, việc làm tác phẩm phái sinh mà không được sự cho phép của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả là hành vi vi phạm pháp luật.
Việc bóc tách từng phần chi tiết, hình khối mang tính độc bản của một tác phẩm mỹ thuật ứng dụng để tái tạo lại trong một không gian ba chiều phục vụ cho một sản phẩm âm nhạc thương mại chính là hoạt động làm tác phẩm phái sinh, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tài sản và quyền nhân thân của chủ sở hữu quyền.
Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam quy định về ranh giới giữa việc tiếp thu nghệ thuật hợp pháp và hành vi đạo nhái, xâm phạm bản quyền như sau:
Đối với việc tham khảo hay lấy cảm hứng, người đi sau chỉ học hỏi về mặt ý tưởng, xu hướng, phong cách nghệ thuật hoặc các yếu tố mang tính chất di sản văn hóa chung của nhân loại.
Khoản 3 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ nêu rõ pháp luật chỉ bảo hộ hình thức thể hiện chi tiết của tác phẩm chứ không bảo hộ ý tưởng. Do đó, một sản phẩm được coi là lấy cảm hứng hợp pháp khi nó là một sự sáng tạo hoàn toàn mới, không sao chép hay mô phỏng lại các đường nét, cấu trúc đặc trưng cấu thành nên linh hồn của tác phẩm gốc.
Ngược lại, ranh giới bị phá vỡ và trở thành hành vi xâm phạm quyền tác giả khi bên thứ hai đi sâu vào việc trích xuất, bóc tách các bộ phận cấu thành cụ thể mang tính nguyên gốc của tác phẩm trước đó để đưa vào sản phẩm của mình.
Khi các cấu kiện, mảng phù điêu mang dấu ấn sáng tạo cá nhân của nghệ sĩ bị sao chép hoặc biến đổi mà chưa có sự đồng ý, chưa trả tiền thù lao, hoặc gây phương hại đến uy tín của tác giả theo Điều 19 và Điều 28 của Luật, thì đó là hành vi vi phạm bản quyền.
Trong trường hợp AAA là đơn vị trực tiếp thiết kế, thi công, còn M-TP Entertainment là chủ sở hữu và đơn vị phát hành sản phẩm cuối cùng, trách nhiệm pháp lý của mỗi bên đối với tác giả được phân định ra sao? Việc có thỏa thuận miễn trừ trách nhiệm giữa AAA và M-TP Entertainment có làm thay đổi nghĩa vụ pháp lý của M-TP Entertainment đối với nghệ sĩ Lê Giang hay không?
Trả lời: Trong vụ việc này, hành vi xâm phạm quyền tác giả được cấu thành từ hai giai đoạn: giai đoạn tạo ra sản phẩm vi phạm và giai đoạn phân phối, thương mại hóa sản phẩm đó.
Do đó, cả hai đơn vị đều phải chịu trách nhiệm pháp lý độc lập đối với nghệ sĩ Lê Giang dựa trên hành vi của mình.
Đối với Antiantiart (AAA): Với tư cách là đơn vị trực tiếp thiết kế và thi công bối cảnh, AAA là chủ thể thực hiện hành vi tạo ra tác phẩm phái sinh. Theo quy định của pháp luật, AAA phải chịu trách nhiệm trực tiếp về hành vi xâm phạm này. Họ có nghĩa vụ phải chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại thực tế phát sinh cho tác giả do hành vi sao chép, bóc tách cấu kiện trái phép gây ra.
Đối với M-TP Entertainment: Là chủ sở hữu, đơn vị nghiệm thu và trực tiếp phát hành sản phẩm âm nhạc cuối cùng ra công chúng, M-TP Entertainment chịu trách nhiệm toàn bộ về nội dung lẫn bản quyền của sản phẩm do mình sở hữu. Khi đưa một video ca nhạc có chứa yếu tố xâm phạm bản quyền lên các nền tảng mạng xã hội nhằm mục đích thương mại hoặc quảng bá, M-TP Entertainment đã thực hiện hành vi phổ biến tác phẩm phái sinh trái phép đến công chúng theo Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ. Vì vậy, đơn vị này chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc gỡ bỏ phần nội dung vi phạm, hoặc tạm dừng phát hành sản phẩm để giải quyết tranh chấp với tác giả gốc.
Về câu hỏi liệu thỏa thuận miễn trừ trách nhiệm giữa AAA và M-TP Entertainment có làm thay đổi nghĩa vụ pháp lý của M-TP Entertainment đối với nghệ sĩ Lê Giang hay không, vấn đề được giải thích như sau:
Dựa trên nguyên tắc của pháp luật dân sự, hợp đồng hay các cam kết, thỏa thuận miễn trừ trách nhiệm giữa AAA và M-TP Entertainment chỉ có hiệu lực bắt buộc giữa hai bên ký kết với nhau, không có giá trị ràng buộc hay làm mất đi quyền lợi hợp pháp của một bên thứ ba độc lập.
Chủ sở hữu tác phẩm không tham gia vào thỏa thuận đó, nên quyền đòi bồi thường và quyền bảo vệ tác phẩm của tác giả đối với bên đang trực tiếp khai thác, sử dụng sản phẩm vi phạm là M-TP Entertainment vẫn giữ nguyên vẹn. M-TP Entertainment không thể dùng lý do có thỏa thuận với bên thi công để né tránh hay từ chối trách nhiệm đối với tác giả gốc.
Với tư cách chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm Tàn Chỉ, nghệ sĩ Lê Giang hiện có thể yêu cầu những quyền lợi pháp lý nào, chẳng hạn như ghi nhận tác quyền, xin lỗi công khai hoặc bồi thường thiệt hại? Trong trường hợp các bên không đạt được thỏa thuận, vụ việc sẽ được giải quyết theo những cơ chế nào của pháp luật?
Trả lời: Với tư cách là tác giả đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm mỹ thuật ứng dụng “Tàn Chỉ”, nghệ sĩ Lê Giang có toàn quyền áp dụng Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ để yêu cầu các bên liên quan thực hiện các nghĩa vụ sau:
Về quyền nhân thân: Yêu cầu ghi nhận đúng tên tác giả trên các phương tiện truyền thông liên quan đến bối cảnh; buộc các bên cấu thành hành vi vi phạm phải cải chính và xin lỗi công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng.
Về quyền tài sản: Yêu cầu chấm dứt ngay hành vi xâm phạm (gỡ bỏ hình ảnh bối cảnh vi phạm hoặc tạm dừng phát tán MV); đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại về vật chất (bao gồm tổn thất tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục và thu nhập bị mất) cùng thiệt hại về tinh thần do hành vi tự ý bóc tách tác phẩm gây ra.
Trong trường hợp các bên không thể tìm được tiếng nói chung qua thương lượng, vụ việc sẽ được đưa vào các cơ chế phân định nghiêm minh của pháp luật:
Cơ chế hành chính: Nghệ sĩ Lê Giang có quyền nộp đơn yêu cầu cơ quan thanh tra tiến hành thanh tra, xử phạt vi phạm hành chính đối với hai đơn vị trên. Cơ quan chức năng có quyền xử phạt tiền, tịch thu hoặc buộc tiêu hủy các phương tiện, tang vật vi phạm.
Cơ chế dân sự (Khởi kiện ra Tòa án): Đây là biện pháp để giải quyết tranh chấp tài sản. Tác giả có quyền khởi kiện dân sự ra Tòa án sở hữu trí tuệ để yêu cầu Tòa án ra phán quyết buộc các bên vi phạm phải bồi thường thiệt hại về mặt tài chính, thực hiện nghĩa vụ xin lỗi công khai và gỡ bỏ hoàn toàn phần bối cảnh vi phạm ra khỏi sản phẩm âm nhạc theo đúng quy định của Bộ luật Dân sự và Luật Sở hữu trí tuệ.
Tuy nhiên, trong những vụ việc thế này, các cơ quan chức năng cũng có thể trưng cầu giám định về sở hữu trí tuệ để có cái nhìn khách quan về vụ việc.
Từ góc độ pháp lý và quản trị ngành sáng tạo, vụ việc Come My Way cho thấy các bên dường như chưa có quy trình xử lý tranh chấp hoặc khủng hoảng truyền thông phù hợp, dẫn tới việc thường xuyên đưa ra những thông cáo, khiến tranh cãi leo thang trên không gian mạng. Theo ông, sự thiếu vắng các quy trình chuyên nghiệp như vậy đang đặt ra những rủi ro và hệ lụy gì đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh ngày càng có nhiều hợp tác giữa nghệ sĩ độc lập và các đơn vị sản xuất thương mại?
Trả lời: Nhìn nhận từ góc độ pháp lý phối hợp với quản trị rủi ro ngành sáng tạo, vụ việc này không chỉ dừng lại là mt tranh chấp bản quyền đơn thuần, mà đã bộc lộ lỗ hổng lớn trong năng lực xử lý khủng hoảng của các bên. Việc thiếu vắng một quy trình chuyên nghiệp, chuẩn chỉnh đang đặt ra nhiều rủi ro và hệ lụy nghiêm trọng cho sự phát triển bền vững của nền công nghiệp văn hóa Việt Nam.
Khi tranh chấp nổ ra, việc đưa ra các phát ngôn chắp vá, thiếu kiểm duyệt từ luật sư chuyên trách dễ tạo dòng dư luận trái chiều, đẩy tranh cãi leo thang. Đối với các đơn vị sản xuất thương mại, điều này trực tiếp đe dọa đến giá trị thương hiệu, làm sụt giảm doanh thu của sản phẩm và thậm chí đối mặt với làn sóng tẩy chay từ công chúng. Khủng hỏng truyền thông kéo dài sẽ biến một vụ việc có thể hòa giải thành một cuộc chiến pháp lý tốn kém tại Tòa án.
Sự phát triển của công nghiệp văn hóa phụ thuộc chặt chẽ vào mối quan hệ cộng sinh giữa nghệ sĩ độc lập (bên nắm giữ chất liệu sáng tạo gốc) và các nhà sản xuất thương mại (bên có năng lực tài chính và phân phối). Khi các vụ việc xâm phạm không được xử lý văn minh, chuyên nghiệp, nó vô hình trung tạo ra sự e dè, thiếu tin tưởng lẫn nhau. Nghệ sĩ độc lập sẽ khép kín hơn trong việc chia sẻ di sản nghệ thuật, còn nhà sản xuất lại ngần ngại hợp tác vì sợ rủi ro pháp lý.
Một thị trường giải trí mà ở đó vấn đề bản quyền được giải quyết bằng các thông cáo mang tính tranh cãi mạng xã hội thay vì các biện pháp pháp lý chuẩn mực sẽ tự hạ thấp uy tín của chính mình. Điều này khiến các đối tác, tập đoàn giải trí nước ngoài e ngại khi muốn đầu tư hoặc hợp tác bản quyền tại thị trường Việt Nam do lo sợ hệ thống thực thi và quản trị rủi ro quá lỏng lẻo.
Để hướng tới một nền công nghiệp văn hóa chuyên nghiệp, các bên cần thay đổi tư duy quản trị:
Các doanh nghiệp giải trí và đơn vị sản xuất bắt buộc phải có quy trình ứng phó khủng hoảng bản quyền được thiết lập sẵn, bao gồm việc đóng băng thông tin, đánh giá thiệt hại nội bộ bởi luật sư chuyên trách trước khi đưa ra bất kỳ thông cáo nào ra công chúng.
Mọi sự hợp tác, tham khảo hay sử dụng chất liệu nghệ thuật đều phải được pháp lý hóa bằng các hợp đồng sở hữu trí tuệ, điều khoản cam kết bồi hoàn rõ ràng giữa nhà sản xuất và đơn vị trực tiếp thi công.
Chỉ khi quy trình quản trị rủi ro pháp lý được đặt ngang hàng với tư duy nghệ thuật, ngành công nghiệp sáng tạo Việt Nam mới có thể bảo vệ được tài sản tri thức của nghệ sĩ và phát triển một cách bền vững.
Thưa ông, quy trình chuẩn về pháp lý và nghề nghiệp khi sử dụng yếu tố từ tác phẩm của người khác trong một sản phẩm văn hóa là gì? Riêng trường hợp Come My Way, việc gỡ bỏ các phân cảnh liên quan sau khi vụ việc được phát hiện có làm chấm dứt trách nhiệm pháp lý đối với tác giả hay không?
Trả lời: Để đảm bảo an toàn pháp lý, mọi nhà sản xuất và đơn vị sáng tạo cần tuân thủ quy trình gồm 4 bước cơ bản sau:
Bước 1: Tra cứu và xác định chủ thể quyền: Tìm kiếm thông tin để xác định ai là tác giả và ai là chủ sở hữu hợp pháp của tác phẩm dự định sử dụng.
Bước 2: Đàm phán và xin phép: Liên hệ trực tiếp với chủ thể quyền để thỏa thuận về phạm vi, thời hạn, không gian sử dụng và mức thù lao, chi phí bản quyền phù hợp.
Bước 3: Ký kết hợp đồng li-xăng / chuyển quyền: Pháp lý hóa các thỏa thuận bằng văn bản (Hợp đồng sử dụng tác phẩm hoặc Hợp đồng làm tác phẩm phái sinh) với đầy đủ các điều khoản về cam kết bảo đoan quyền và trách nhiệm bồi hoàn nếu xảy ra tranh chấp từ bên thứ ba.
Bước 4: Thực thi và tôn trọng quyền nhân thân: Sử dụng đúng phạm vi đã thỏa thuận, bắt buộc phải ghi tên tác giả, nguồn gốc tác phẩm rõ ràng và không được tự ý sửa đổi, cắt xén làm phương hại đến danh dự, uy tín của tác giả.
Đối với trường hợp sản phẩm âm nhạc có chứa yếu tố vi phạm, việc nhà sản xuất chủ động gỡ bỏ các phân cảnh liên quan sau khi bị phát hiện không làm chấm dứt trách nhiệm pháp lý đối với nghệ sĩ Lê Giang.
Hành vi xâm phạm quyền tác giả đã hoàn thành và cấu thành từ thời điểm tác phẩm phái sinh trái phép được tạo ra và phát tán ra công chúng. Việc gỡ bỏ phân cảnh vi phạm chỉ được pháp luật coi là hành vi kịp thời ngăn chặn, hạn chế tổn thất phát sinh rộng hơn và là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm khi xem xét mức độ bồi thường thiệt hại hoặc xử phạt.
Nhà sản xuất và đơn vị thiết kế vẫn phải chịu trách nhiệm cho khoảng thời gian tác phẩm vi phạm đã tồn tại và khai thác trước đó. Nghệ sĩ Lê Giang vẫn hoàn toàn có quyền yêu cầu các bên liên quan phải thực hiện nghĩa vụ xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường cho những thiệt hại về vật chất lẫn tinh thần thực tế đã xảy ra trong suốt thời gian sản phẩm vi phạm được công bố.
