Luật sư Thanh Hà, chủ tịch SBLAW trả lời Đài tiếng nói Hồ Chí Minh về vấn đề chế tài đối với hành vi gian lận mã vùng trồng, mời các bạn xem nội dung tại đây:
Câu hỏi: Thưa luật sư, hành vi mượn hoặc làm giả mã vùng trồng có thể bị xử lý ở mức nào?
Dưới góc độ pháp lý, mã vùng trồng không đơn thuần là một thủ tục hành chính, mà là tài sản và là tấm vé thông hành quyết định số phận của nông sản khi xuất khẩu. Hành vi mượn hay làm giả mã vùng trồng thực chất là hành vi gian lận thương mại và vi phạm quy định về quản lý nhà nước.
Hiện nay, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, hành vi này có thể bị xử lý ở hai cấp độ:
Xử lý hành chính: Theo quy định hiện hành về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ và kiểm dịch thực vật, các hành vi gian lận, sử dụng mã số vùng trồng không đúng quy định sẽ bị xử phạt tiền. Đi kèm với đó là các biện pháp xử phạt bổ sung như đình chỉ hoạt động xuất khẩu hoặc thu hồi mã số vùng trồng đã cấp.
Trách nhiệm hình sự: Nếu hành vi giả mạo hồ sơ, tài liệu để được cấp mã vùng trồng, hoặc làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan tổ chức nhằm mục đích trục lợi gây hậu quả nghiêm trọng, cơ quan chức năng hoàn toàn có thể xem xét cấu thành tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức, hoặc tội lừa dối khách hàng theo Bộ luật Hình sự.
Câu hỏi: Theo ông, lỗ hổng lớn nhất khiến tình trạng này vẫn tái diễn là gì?
Nếu nhìn thẳng vào thực tế, lỗ hổng lớn nhất không nằm ở chỗ chúng ta thiếu chế tài, mà nằm ở khâu hậu kiểm và tính liên kết thông tin.
Thứ nhất, quy trình giám sát sau cấp phép còn mỏng: Chúng ta đang làm rất tốt khâu tiền kiểm (thẩm định để cấp mã), nhưng nguồn lực dành cho hậu kiểm (kiểm tra xem mã đó có bị sử dụng sai mục đích, bị “cho mượn” hay không) lại chưa tương xứng. Do diện tích vùng trồng lớn và nhân lực quản lý tại địa phương có hạn, việc giám sát thường nhật gặp nhiều khó khăn.
Thứ hai, thiếu một hệ thống cơ sở dữ liệu mở và liên thông theo thời gian thực: Hiện tại, doanh nghiệp thu mua, cơ quan quản lý cửa khẩu và người nông dân chưa có một nền tảng chung để kiểm tra chéo ngay lập tức xem sản lượng xuất khẩu có trùng khớp với năng lực thực tế của vùng trồng đó hay không. Sự đứt gãy thông tin này chính là cơ hội cho các hành vi trục lợi.

Câu hỏi: Nếu không xử lý triệt để, rủi ro lớn nhất với nông sản Việt là gì?
Nhiều người thường nghĩ rủi ro lớn nhất là doanh nghiệp vi phạm bị phạt tiền hoặc lô hàng bị trả về. Nhưng thực tế, thiệt hại lớn nhất và đáng sợ nhất là đánh mất hệ số tín nhiệm quốc gia.
Nguy cơ “đóng cửa” diện rộng: Các thị trường nhập khẩu lớn như Trung Quốc, Mỹ hay EU ngày càng thắt chặt tiêu chuẩn an toàn và tính chính danh. Chỉ cần một vài lô hàng gian lận bị phát hiện, nhà nhập khẩu có thể tạm dừng nhập khẩu đối với toàn bộ một ngành hàng hoặc toàn bộ vùng địa lý của Việt Nam, chứ không riêng gì doanh nghiệp vi phạm.
Hệ lụy dây chuyền lên người nông dân làm ăn chân chính: Khi một lệnh cấm hoặc hạn chế được ban hành, hàng vạn hộ nông dân tuân thủ đúng quy trình sẽ bị vạ lây. Công sức, tiền bạc đổ vào để đạt được tiêu chuẩn xuất khẩu bỗng chốc đổ sông đổ biển chỉ vì hành vi gian dối của một vài đơn vị thu mua.
“Tôi cho rằng đã đến lúc chúng ta cần thay đổi tư duy quản lý: Không thể chỉ chạy theo xử phạt phần ngọn mà phải định hình lại trách nhiệm pháp lý. Cụ thể, cần cụ thể hóa quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Nếu hành vi gian lận mã vùng trồng của doanh nghiệp A dẫn đến việc cả vùng bị dừng xuất khẩu, thì các hộ nông dân xung quanh hoàn toàn có quyền khởi kiện dân sự yêu cầu doanh nghiệp A bồi thường toàn bộ thiệt hại về kinh tế. Có như vậy, áp lực từ cộng đồng và thị trường mới đủ lớn để răn đe các hành vi gian lận.”
