Vừa qua, Luật sư Nguyễn Thanh Hà đã có một buổi phỏng vấn với Cục Bản quyền tác giả về việc bảo vệ quyền tác giả đối với các sản phẩm sáng tạo có tận dụng AI trước tỷ lệ bị tẩy chay cao:
Thưa luât sư khoảng trống pháp lý lớn nhất trong việc quản lý các mô hình AI sáng tạo tại Việt Nam hiện nay là gì?
Theo tôi, khoảng trống pháp lý lớn nhất hiện nay không phải là việc Việt Nam chưa có quy định về AI, mà là chưa có cơ chế đủ rõ để chứng minh và phân định trách nhiệm đối với sản phẩm sáng tạo có sự tham gia của AI.
Chẳng hạn, một game có thể sử dụng AI để hỗ trợ tạo concept, hình ảnh, âm thanh, code hoặc tối ưu quá trình sản xuất, nhưng sản phẩm cuối cùng vẫn có sự lựa chọn, biên tập và đóng góp sáng tạo đáng kể của con người. Pháp luật hiện nay đã thừa nhận nguyên tắc bảo hộ đối với phần sáng tạo có sự đóng góp của con người, trong khi nội dung hoàn toàn do AI tạo ra không đương nhiên được bảo hộ.
Vấn đề nằm ở chỗ doanh nghiệp phải chứng minh điều đó như thế nào. Nếu không có hồ sơ về quá trình sử dụng AI, dữ liệu đầu vào, nguồn tài nguyên, các bước chỉnh sửa và phần đóng góp của con người, doanh nghiệp rất khó chứng minh rằng sản phẩm của mình được tạo ra hợp pháp. Khi đó, một sản phẩm game có thể bị cộng đồng tẩy chay chỉ vì “có sử dụng AI”, mặc dù về mặt pháp lý việc sử dụng AI chưa đồng nghĩa với hành vi vi phạm.
Vì vậy, theo tôi, cần chuyển từ cách tiếp cận “có AI hay không” sang “AI được sử dụng như thế nào và con người đóng góp đến đâu”. Các doanh nghiệp phát triển game và sản phẩm sáng tạo nên xây dựng hồ sơ nguồn gốc tài sản (provenance): công cụ AI nào được sử dụng, dữ liệu đầu vào có nguồn gốc gì, giấy phép sử dụng ra sao, phần nào do AI tạo ra và phần nào do con người sáng tạo, chỉnh sửa.
Về phía Nhà nước, cần có hướng dẫn cụ thể hơn về tiêu chí xác định mức độ đóng góp sáng tạo của con người, nghĩa vụ công khai việc sử dụng AI và cơ chế chứng minh nguồn gốc hợp pháp của các thành phần trong sản phẩm. Luật AI hiện đã áp dụng cơ chế quản lý theo mức độ rủi ro và đặt yêu cầu về hồ sơ, nhật ký đối với một số hệ thống; đây có thể là nền tảng để phát triển tiếp cơ chế chứng minh đối với sản phẩm sáng tạo.
Tôi cho rằng điều quan trọng là không nên đồng nhất “sản phẩm có sử dụng AI” với “sản phẩm không có giá trị sáng tạo” hoặc “sản phẩm vi phạm pháp luật”. Nếu doanh nghiệp sử dụng AI một cách minh bạch, có kiểm soát và bảo đảm quyền đối với dữ liệu, tài sản trí tuệ được sử dụng, thì việc ứng dụng AI để giảm chi phí và thời gian sản xuất hoàn toàn có thể trở thành một lợi thế cạnh tranh. Nói cách khác, pháp luật cần tạo ra cơ chế để doanh nghiệp chứng minh được mình sử dụng AI một cách hợp pháp, thay vì buộc doanh nghiệp phải chứng minh rằng mình “không dùng AI”.
Làm sao để xây dựng cơ chế chứng minh hành vi xâm phạm bản quyền khi tác phẩm bị AI tự ý quét dữ liệu?
Theo tôi, điểm khó nhất không phải chỉ là chứng minh tác phẩm của mình bị AI sử dụng, mà là chứng minh được AI đã tiếp cận tác phẩm đó như thế nào và việc sử dụng đó có vượt quá giới hạn pháp luật cho phép hay không.
Cơ chế chứng minh trong thời gian tới nên dựa trên ba lớp:
1/ Lưu vết tác phẩm: tác giả cần lưu bản gốc, thời điểm công bố, dữ liệu sáng tạo và đăng ký quyền tác giả khi phù hợp để tạo cơ sở chứng minh quyền.
2/ Minh bạch và truy xuất dữ liệu AI: cần có cơ chế để nhà cung cấp AI lưu giữ và, trong những trường hợp có tranh chấp, cung cấp thông tin cần thiết về nguồn dữ liệu huấn luyện hoặc quá trình xử lý dữ liệu. Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã đặt vấn đề về việc sử dụng văn bản, dữ liệu có bản quyền đối với hệ thống AI, nhưng thực tiễn vẫn cần hướng dẫn cụ thể hơn về khả năng truy xuất và cung cấp chứng cứ.
3/ Giám định và chứng cứ điện tử: khi không thể trực tiếp chứng minh quá trình AI “quét” tác phẩm, có thể kết hợp dữ liệu kỹ thuật, lịch sử truy cập, dấu thời gian, mức độ tương đồng giữa tác phẩm gốc và đầu ra AI cùng kết luận giám định quyền tác giả để xây dựng chuỗi chứng cứ. Pháp luật hiện hành cũng đã có cơ chế về giám định quyền tác giả, quyền liên quan.
Theo tôi, về lâu dài cần xây dựng cơ chế “truy xuất nguồn gốc dữ liệu” và lưu vết sử dụng tác phẩm trong hệ thống AI. Nếu chỉ yêu cầu tác giả tự chứng minh rằng tác phẩm của mình đã bị AI sử dụng thì sẽ rất khó, bởi phần lớn dữ liệu huấn luyện nằm trong hệ thống mà họ không có quyền tiếp cận.
Vì vậy, nguyên tắc nên là không buộc tác giả phải chứng minh một điều mà chỉ nhà cung cấp AI mới có khả năng biết. Khi có căn cứ ban đầu hợp lý về hành vi xâm phạm, cần có cơ chế để cơ quan có thẩm quyền hoặc Tòa án yêu cầu nhà cung cấp cung cấp thông tin cần thiết, đồng thời bảo vệ bí mật công nghệ và dữ liệu hợp pháp của doanh nghiệp. Đây sẽ là một trong những vấn đề quan trọng để pháp luật SHTT theo kịp sự phát triển của AI.

Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm quốc tế nào trong việc thiết lập hành lang pháp lý cho trí tuệ nhân tạo?
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang bùng nổ toàn cầu, mang lại cơ hội bứt phá nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về quyền sở hữu trí tuệ, an toàn dữ liệu cá nhân, trách nhiệm bồi thường thiệt hại và đạo đức công nghệ. Đối với Việt Nam, việc hoàn thiện khung pháp lý cho AI là đòi hỏi cấp thiết để vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Dưới góc độ nghiên cứu pháp luật so sánh, Việt Nam có thể chắt lọc những kinh nghiệm quý báu từ các mô hình quản lý AI hàng đầu thế giới:
1/ Tiếp cận theo mức độ rủi ro (Mô hình Liên minh Châu Âu – EU)
EU đã đi đầu thế giới khi thông qua Đạo luật Trí tuệ nhân tạo (EU AI Act). Điểm sáng nhất mà Việt Nam có thể học hỏi là phương pháp phân loại AI theo 4 cấp độ rủi ro:
- Rủi ro không thể chấp nhận (Unacceptable Risk): Cấm hoàn toàn (ví dụ: chấm điểm xã hội, thao túng hành vi nhận thức).
- Rủi ro cao (High Risk): Áp đặt nghĩa vụ kiểm soát nghiêm ngặt trước khi đưa ra thị trường (ví dụ: AI trong y tế, cơ sở hạ tầng thiết yếu, tuyển dụng, chấm điểm tín dụng).
- Rủi ro giới hạn (Limited Risk): Yêu cầu minh bạch (ví dụ: thông báo cho người dùng biết họ đang tương tác với Chatbot/AI).
- Rủi ro tối thiểu (Minimal Risk): Cho phép tự do phát triển theo quy tắc tự nguyện.
Bài học cho Việt Nam: Thay vì áp đặt một khung quản lý cồng kềnh cho mọi công nghệ AI, Việt Nam nên phân loại theo rủi ro. Cách tiếp cận này giúp bảo vệ cộng đồng ở các lĩnh vực nhạy cảm nhưng không cản trở sự sáng tạo của các startup công nghệ nhỏ.
2/ Mô hình Hộp cát pháp lý (Regulatory Sandbox)
Các quốc gia tiên tiến như Anh, Singapore, Nhật Bản đã áp dụng thành công mô hình “Hộp cát pháp lý” cho AI và Fintech.
- Đây là không gian thử nghiệm có kiểm soát, nơi các doanh nghiệp được phép thử nghiệm các ứng dụng AI mới trong một khoảng thời gian nhất định với sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý, kể cả khi chưa có quy định pháp luật điều chỉnh chính thức.
Bài học cho Việt Nam: Xây dựng cơ chế Sandbox giúp cơ quan nhà nước vừa hiểu rõ công nghệ thực tế, vừa kịp thời nhận diện rủi ro để lập quy mà không làm “bóp nghẹt” các giải pháp công nghệ mới ngay từ khi còn trong trứng nước.
3/ Phân định rõ trách nhiệm pháp lý cho AI (Dựa theo Mô hình Mỹ & Châu Âu)
Khi AI gây ra thiệt hại (ví dụ: xe tự lái gây tai nạn, phần mềm chẩn đoán y tế sai, phần mềm đưa ra tư vấn pháp lý lỗi), câu hỏi lớn nhất là ai sẽ chịu trách nhiệm bồi thường?
- Mỹ: Chú trọng áp dụng cơ chế bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (Tort Law) và trách nhiệm sản phẩm (Product Liability) đối với nhà phát triển/nhà cung cấp.
- EU: Đang hoàn thiện các chỉ thị riêng về trách nhiệm pháp lý của AI (AI Liability Directive) nhằm giảm bớt nghĩa vụ chứng minh cho nạn nhân khi bị thiệt hại bởi hệ thống AI phức tạp.
Bài học cho Việt Nam: Cần sửa đổi, bổ sung Bộ luật Dân sự và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng quy định rõ trách nhiệm của các bên trong chuỗi giá trị AI (Nhà phát triển dữ liệu – Nhà sản xuất hệ thống – Người vận hành/Sử dụng).
4. Bỏ ngỏ & hoàn thiện quy định về Quyền sở hữu trí tuệ (SHTT)
Một bài toán pháp lý hóc húa toàn cầu hiện nay: Sản phẩm do AI tạo ra (tranh vẽ, bài viết, đoạn mã) có được bảo hộ quyền tác giả không?
- Hầu hết các quốc gia (Mỹ, Châu Âu, Nhật Bản) hiện nay đều giữ nguyên tắc: Chỉ tác phẩm do con người sáng tạo mới được bảo hộ quyền tác giả.
- Tuy nhiên, các quốc gia cũng đang siết chặt việc tác giả AI “quét” (crawl) dữ liệu có bản quyền để huấn luyện mô hình (Training Data) mà không xin phép.
Bài học cho Việt Nam: Cần đưa ra hướng dẫn rõ ràng trong Luật Sở hữu trí tuệ về tính hợp pháp của việc sử dụng dữ liệu đào tạo AI, đồng thời làm rõ ranh giới bảo hộ đối với các sản phẩm do con người sáng tạo có sự hỗ trợ của AI.
Việc xây dựng hành lang pháp lý cho AI tại Việt Nam không thể “một bước ăn ngay” hay bê nguyên vẹn mô hình của nước ngoài. Việt Nam cần kết hợp linh hoạt giữa tính nghiêm ngặt của Châu Âu (để bảo vệ dữ liệu & con người) và tính linh hoạt của Mỹ/Singapore (để khuyến khích đầu tư & công nghệ). Một hành lang pháp lý minh bạch, an toàn và cởi mở sẽ là “bệ phóng” đưa Việt Nam trở thành trung tâm công nghệ bứt phá trong khu vực.
Nếu Quý Khách hàng cần hỗ trợ tư vấn về việc bảo hộ quyền tác giả đối với các sản phẩm sáng tạo có tận dụng AI, vui lòng liên hệ SB Law để được các chuyên gia tư vấn chi tiết.
