Vừa qua, Luật sư Nguyễn Thanh Hà đã có một buổi phỏng vấn với Cục Bản quyền tác giả về việc bảo vệ bản quyền đối với các tác phẩm nghệ thuật truyền thống của các nghệ sĩ trẻ:
Thưa luật sư, thực tế hiện nay việc bảo vệ bản quyền nghệ thuật truyền thống trên các nền tảng mạng xã hội đang gặp nhiều thách thức về pháp lý, theo luật sư tại sao lại có tình trạng này ạ?
Theo tôi, tình trạng này xuất phát từ độ vênh giữa tốc độ lan truyền của nghệ thuật trên mạng xã hội và khả năng bảo vệ quyền của pháp luật, công nghệ cũng như chính chủ thể quyền. Với các loại hình nghệ thuật truyền thống, vấn đề càng phức tạp vì nhiều giá trị đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, việc xác định ai là tác giả, chủ sở hữu và phạm vi quyền được bảo hộ không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Bên cạnh đó, môi trường số khiến việc sao chép, cắt ghép, chỉnh sửa và đăng tải lại một tác phẩm có thể được thực hiện chỉ trong vài giây, thậm chí tự động và trên nhiều nền tảng xuyên biên giới. Trong khi đó, việc phát hiện vi phạm, truy tìm chủ thể vi phạm và thu thập chứng cứ lại khó khăn hơn nhiều.
Một nguyên nhân khác là nhận thức về quyền tác giả chưa theo kịp sự phát triển của công nghệ. Không ít người cho rằng những nội dung được đăng công khai trên Internet thì có thể tự do sử dụng, trong khi việc đăng tải lên mạng không đồng nghĩa với việc từ bỏ quyền tác giả.
Theo tôi, để bảo vệ tốt hơn nghệ thuật truyền thống trên không gian mạng, cần kết hợp hoàn thiện pháp luật, xác định và quản lý rõ chủ thể quyền, tăng cường công cụ công nghệ để truy vết nội dung và nâng cao ý thức tôn trọng bản quyền. Đặc biệt, cần có cơ chế phù hợp để vừa bảo vệ giá trị văn hóa truyền thống, vừa tạo điều kiện cho các nghệ sĩ, nhà sáng tạo hiện nay khai thác và phát triển những giá trị đó một cách hợp pháp.
Các nghệ sĩ trẻ cần chuẩn bị những bằng chứng pháp lý gì để bảo vệ quyền lợi của mình khi phát hiện tác phẩm bị sao chép?
Theo tôi, khi phát hiện tác phẩm bị sao chép, nghệ sĩ trẻ cần ưu tiên lưu giữ chứng cứ về ba vấn đề: mình là tác giả/chủ sở hữu, tác phẩm đã tồn tại từ thời điểm nào và hành vi vi phạm của bên kia.
Cụ thể, nên lưu bản gốc và các file quá trình sáng tạo như bản thảo, file thiết kế, file ghi âm, dữ liệu chỉnh sửa; lưu lại thời điểm đăng tải tác phẩm trên các nền tảng; chụp màn hình, quay màn hình nội dung vi phạm, kèm đường link, tài khoản và thời điểm phát hiện. Nếu có hợp đồng với đơn vị sản xuất, phân phối hoặc người đồng sáng tạo thì cũng cần giữ đầy đủ để chứng minh phạm vi quyền của mình.
Đăng ký quyền tác giả cũng là một biện pháp rất hữu ích. Quyền tác giả về nguyên tắc phát sinh tự động khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc đăng ký. Tuy nhiên, Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả có giá trị chứng minh rất quan trọng khi xảy ra tranh chấp; theo Cục Bản quyền tác giả, người được cấp Giấy chứng nhận về nguyên tắc không phải chứng minh quyền của mình, trừ trường hợp có chứng cứ ngược lại.
Cuối cùng, khi phát hiện vi phạm, không nên chỉ gửi yêu cầu gỡ bỏ ngay mà cần lưu giữ chứng cứ trước, bởi nội dung trên mạng xã hội có thể bị xóa hoặc thay đổi rất nhanh. Với vụ việc có giá trị lớn hoặc có khả năng tranh chấp, nghệ sĩ nên cân nhắc việc lập vi bằng, giám định hoặc sử dụng các biện pháp thu thập chứng cứ phù hợp trước khi tiến hành các bước yêu cầu xử lý.
Nói ngắn gọn, “file gốc – dấu thời gian – chứng cứ vi phạm – giấy tờ xác lập quyền” là bốn nhóm tài liệu mà mỗi nghệ sĩ nên chủ động chuẩn bị để bảo vệ mình.
Theo luật sư, khung hình phạt hiện tại đã đủ sức răn đe đối với hành vi trục lợi thương mại từ chất xám của người khác chưa?
Theo tôi, khung chế tài hiện nay về cơ bản đã tương đối đầy đủ và mức phạt cũng đã được nâng lên đáng kể, bao gồm cả xử phạt hành chính, trách nhiệm dân sự và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Chẳng hạn, đối với tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, Điều 225 Bộ luật Hình sự có thể áp dụng mức phạt tiền đến 3 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động đối với pháp nhân thương mại, cá nhân có thể bị phạt tù đến 3 năm.
Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở mức phạt mà quan trọng hơn là khả năng phát hiện, chứng minh và xử lý vi phạm trên thực tế. Đặc biệt trên môi trường số, một tác phẩm có thể bị sao chép, chỉnh sửa và phát tán rất nhanh, trong khi việc xác định chủ thể vi phạm, thiệt hại thực tế và lợi nhuận thu được không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Vì vậy, tôi cho rằng không nên chỉ tiếp tục tăng mức phạt. Điều cần thiết hơn là nâng cao hiệu quả thực thi, rút ngắn thời gian xử lý, tăng cường công cụ công nghệ để phát hiện và truy vết vi phạm, đồng thời tạo cơ chế thuận lợi để tác giả, nghệ sĩ có thể yêu cầu gỡ bỏ nội dung và bảo vệ quyền của mình.
Đặc biệt, đối với hành vi trục lợi thương mại từ chất xám của người khác, cần bảo đảm nguyên tắc người vi phạm không thể thu được lợi ích lớn hơn nhiều so với mức chế tài phải chịu. Khi chi phí vi phạm thấp hơn lợi ích thu được thì dù mức phạt trên giấy tờ cao, tính răn đe vẫn chưa thực sự hiệu quả.
Theo tôi, mục tiêu cuối cùng không phải là “phạt thật nặng”, mà là tạo ra một môi trường trong đó việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trở thành lựa chọn ít rủi ro và có lợi hơn so với việc xâm phạm quyền của người khác.
Nếu Quý Khách hàng cần hỗ trợ tư vấn về bản quyền tác giả của các tác phẩm nghệ thuật, vui lòng liên hệ SB Law để được các chuyên gia tư vấn chi tiết.
