TTXVN có bài phỏng vấn Luật sư Nguyễn Thanh Hà – Chủ tịch SBLAW về nỗ lực của Việt Nam trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
SBLAW trân trọng giới thiệu nội dung bài phỏng vấn:
Câu hỏi: Xin ông cho biết đánh giá về nỗ lực của Việt Nam trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong thời gian gần đây đặc biệt trong việc triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường ngăn chặn, xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ và chống hàng giả?
Trả lời: Dưới góc nhìn của một luật sư hành nghề trong lĩnh vực này, tôi cho rằng nỗ lực của Việt Nam thời gian qua không chỉ dừng lại ở quyết tâm chính trị mà đã biến thành những hành động thực chất và quyết liệt hơn rất nhiều.
Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng giống như một cú hích kịp thời, buộc các cơ quan thực thi phải chuyển trạng thái từ phòng ngự, tiếp nhận đơn thư sang chủ động rà soát và xử lý.
Chúng ta có thể thấy rõ ba chuyển biến tích cực sau:
Sự chủ động của lực lượng chức năng: Thay vì đợi doanh nghiệp nộp đơn yêu cầu bảo hộ hay khiếu nại, các lực lượng như Quản lý thị trường, Công an kinh tế hay Hải quan đã chủ động mở nhiều chiến dịch càn quét lớn. Đặc biệt, tiêu điểm không còn là các chợ truyền thống mà đã dịch chuyển mạnh sang không gian mạng — nơi dòng chảy hàng giả đang diễn ra phức tạp nhất.
Sự phối hợp liên ngành rõ nét hơn: Trước đây, ranh giới trách nhiệm giữa các cơ quan đôi khi còn chồng chéo, khiến việc xử lý kéo dài. Hiện tại, cơ chế chia sẻ thông tin và phối hợp xử lý giữa các bộ, ngành đã hiệu quả hơn, rút ngắn đáng kể thời gian giải quyết vụ việc.
Nâng cao nhận thức của doanh nghiệp nội địa: Công điện 38 cũng giúp các doanh nghiệp trong nước nhận ra rằng, bảo hộ tài sản trí tuệ không còn là câu chuyện xa xỉ của các tập đoàn nước ngoài, mà là điều kiện sinh tồn của chính họ tại thị trường nội địa.
Tuy nhiên, nếu nhìn về dài hạn, việc chỉ tập trung vào các biện pháp hành chính hay hình sự ở phần ngọn là chưa đủ. Để việc thực thi thực sự bền vững, chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận hai vấn đề mới phát sinh:
Thách thức của mô hình kinh doanh phi tập trung: Hiện nay, hàng giả không còn tập trung ở các kho bãi lớn mà xé lẻ qua các mô hình như thương mại điện tử xuyên biên giới, livestream bán hàng từ các kho trung chuyển vùng biên, hoặc qua các hội nhóm kín trên mạng xã hội. Việc định danh chủ thể vi phạm và thu thập chứng cứ hợp pháp về mặt kỹ thuật số đang là bài toán rất mới, đòi hỏi các cơ quan thực thi phải được trang bị công nghệ tương xứng, chứ không thể dùng tư duy quản lý mặt đất để áp dụng cho không gian số.
Vai trò trung gian của các nền tảng công nghệ: Chúng ta cần một cơ chế pháp lý rõ ràng và bộ tiêu chuẩn trách nhiệm cao hơn đối với các sàn thương mại điện tử, các đơn vị chuyển phát nhanh và các cổng thanh toán trung gian. Khi các bên trung gian này chủ động “gác cổng” bằng công nghệ (như lọc từ khóa, chặn tài khoản tái phạm, xác thực định danh người bán), áp lực lên các cơ quan quản lý nhà nước sẽ giảm đi rất nhiều, và hiệu quả chống hàng giả mới đạt được tận gốc.
Tóm lại, Việt Nam đã làm rất tốt việc tạo ra khung pháp lý và những chiến dịch ra quân mạnh mẽ. Bước tiếp theo sẽ là cuộc chiến về công nghệ và quản trị số để bảo vệ môi trường kinh doanh một cách toàn diện hơn.
Câu hỏi:Tại sao bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ lại trở thành vấn để được quan tâm hàng đầu hiện nay của Việt Nam thưa ông?
Trả lời: Sở hữu trí tuệ không còn là một khái niệm mang tính khuyến khích hay xa vời nữa, mà hiện nay nó đã trở thành “luật chơi” cốt lõi quyết định vị thế kinh tế của Việt Nam. Có ba lý do chính khiến vấn đề này được đẩy lên ưu tiên hàng đầu:
Cam kết từ các hiệp định thương mại thế hệ mới: Việt Nam đã tham gia vào các sân chơi lớn như CPTPP, EVFTA hay RCEP. Đi cùng với những ưu đãi thuế quan là những cam kết cực kỳ nghiêm ngặt về thực thi sở hữu trí tuệ. Nếu chúng ta làm không tốt, rủi ro bị các đối tác thương mại trừng phạt hoặc áp đặt rào cản là rất lớn. Bảo vệ sở hữu trí tuệ lúc này chính là bảo vệ uy tín quốc gia và dòng chảy xuất nhập khẩu của nền kinh tế.
Sự thay đổi trong dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI): Việt Nam đang dịch chuyển mạnh mẽ từ việc thu hút FDI thâm dụng lao động giá rẻ sang thu hút dòng vốn công nghệ cao, bán dẫn và đổi mới sáng tạo. Các tập đoàn công nghệ lớn sẽ không bao giờ mạo hiểm mang công nghệ lõi hay các nghiên cứu hàng đầu vào một thị trường mà tài sản trí tuệ của họ có nguy cơ bị sao chép hoặc xâm phạm mà không được bảo vệ hiệu quả.
Sự lớn mạnh của nội lực doanh nghiệp Việt: Quan trọng nhất, chính các doanh nghiệp trong nước hiện nay đang rất “khát” một môi trường cạnh tranh lành mạnh. Nhiều thương hiệu Việt, từ nông sản đặc sản đến phần mềm, trò chơi trực tuyến hay các sản phẩm sáng tạo, đang bị tổn hại nghiêm trọng ngay trên sân nhà do vấn nạn hàng giả, hàng nhái. Bảo vệ sở hữu trí tuệ chính là nuôi dưỡng và bảo vệ động lực sáng tạo của chính người Việt.
Bên cạnh các lý do kinh tế truyền thống, tôi muốn nhấn mạnh một xu hướng mới: Sở hữu trí tuệ đang là tấm khiên bảo vệ an ninh và sức khỏe cộng đồng. Trước đây, chúng ta thường nghĩ vi phạm sở hữu trí tuệ chỉ là việc nhái một nhãn hiệu quần áo, một chiếc túi xách thời trang. Nhưng hiện nay, hành vi xâm phạm đã len lỏi vào các mặt hàng thiết yếu như thuốc chữa bệnh, phân bón, thực phẩm chức năng và linh kiện điện tử. Lúc này, việc bảo hộ không chỉ là câu chuyện bảo vệ lợi nhuận cho chủ sở hữu quyền, mà trực tiếp là bảo vệ an toàn cho người tiêu dùng và sự ổn định của xã hội.
Do đó, quan tâm đến sở hữu trí tuệ hiện nay không chỉ là câu chuyện của ngành luật hay giới kinh doanh, mà là chiến lược phát triển bền vững của quốc gia.
Câu hỏi:Theo ông, tại sao việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không đơn thuần là bảo vệ quyền lợi của một cá nhân hay doanh nghiệp mà còn là bảo vệ môi trường đổi mới sáng tạo của quốc gia?
Trả lời: Đặt vấn đề như vậy là rất chính xác và có tầm nhìn. Nếu chúng ta chỉ coi sở hữu trí tuệ là công cụ bảo vệ lợi ích ích kỷ của một chủ thể, chúng ta đang thu hẹp ý nghĩa của nó.
Thực tế, quyền sở hữu trí tuệ chính là “mạch máu” nuôi dưỡng toàn bộ hệ sinh thái sáng to và phát triển của một quốc gia. Mối liên hệ này được thể hiện rất rõ qua ba khía cạnh:
Tạo động lực để tái đầu tư: Đổi mới sáng tạo không bao giờ là miễn phí. Để cho ra đời một công nghệ mới, một giống cây trồng năng suất cao hay một tác phẩm nghệ thuật giá trị, cá nhân và doanh nghiệp phải đánh đổi bằng rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc. Nếu những thành quả đó vừa ra mắt đã bị sao chép một cách dễ dàng mà không có chế tài xử lý, nguồn vốn đầu tư sẽ cạn kiệt. Bảo hộ sở hữu trí tuệ chính là sự cam kết mang tính pháp lý giúp nhà sáng tạo yên tâm rằng khoản đầu tư của họ sẽ được tôn trọng và có cơ hội thu hồi vốn để tiếp tục tái sản xuất.
Hình thành văn hóa tôn trọng chất xám: Một quốc gia không thể có môi trường đổi mới sáng tạo nếu xã hội vẫn giữ thói quen sử dụng sản phẩm “chùa” hoặc thỏa hiệp với hàng nhái. Khi hệ thống pháp luật thực thi nghiêm minh, nó sẽ định hình lại hành vi của thị trường. Người tiêu dùng sẵn sàng trả tiền cho giá trị đích thực, và các doanh nghiệp thay vì tìm cách đi đường tắt bằng việc sao chép, sẽ buộc phải tự nghiên cứu, tự nâng cấp để cạnh tranh bằng chính năng lực cốt lõi của mình.
Thúc đẩy sự minh bạch và chia sẻ tri thức: Bản chất của việc bảo hộ sở hữu trí tuệ — đặc biệt là đối với sáng chế — là một sự “đánh đổi” tiến bộ: Nhà nước bảo hộ độc quyền cho bạn trong một thời hạn nhất định, đổi lại, bạn phải công khai giải pháp kỹ thuật đó cho toàn xã hội. Chính sự công khai này là nền tảng để các nhà nghiên cứu khác kế thừa, học hỏi và phát triển lên những tầm cao mới, tránh việc lãng phí nguồn lực xã hội vào việc nghiên cứu lại những gì đã có.
Ở góc độ vĩ mô hơn, tôi muốn chia sẻ một điểm: Môi trường đổi mới sáng tạo ổn định chính là bộ nhận diện thương hiệu quốc gia trong kỷ nguyên số. Hiện nay, các chỉ số như Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu (GII) của một đất nước phụ thuộc rất lớn vào hiệu quả bảo hộ tài sản trí tuệ.
Khi Việt Nam chứng minh được mình có một môi trường pháp lý an toàn, chúng ta không chỉ giữ chân được các tài năng, các nhà khoa học trong nước không bị “chảy máu chất xám”, mà còn tạo ra một lực hút tự nhiên đối với các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) hàng đầu thế giới dịch chuyển về Việt Nam.
Vì vậy, bảo vệ sở hữu trí tuệ không phải là câu chuyện phân xử thắng thua trong một vụ tranh chấp cụ thể, mà là nền móng để xây dựng một nền kinh tế tri thức tự lực, tự cường.

Câu hỏi: Theo ông văn hoá tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ có ý nghĩa thế nào trong nền kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo?
Trả lời: Nếu như hệ thống luật pháp và các cơ quan thực thi được ví như khung xương, thì văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ chính là hệ cơ và mạch máu để vận hành nền kinh tế tri thức. Luật pháp dù hoàn thiện đến đâu cũng không thể phủ hết mọi ngóc ngách của đời sống nếu thiếu đi sự tự giác từ gốc rễ văn hóa.
Trong một nền kinh tế dựa trên tri thức, văn hóa này mang ba ý nghĩa sống còn:
Chuyển dịch giá trị từ “phần xác” sang “phần hồn”: Trong nền kinh tế truyền thống, người ta quen trả tiền cho những thứ định hình được như cân nặng, kích thước của viên gạch, bao xi măng. Nhưng ở nền kinh tế tri thức, giá trị nằm ở những thứ vô hình: một thuật toán, một công thức dược phẩm, hay một thiết kế bản quyền. Văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ giúp xã hội thay đổi tư duy nhận thức, hiểu rằng chất xám và sự sáng tạo là những tài sản có giá trị ngang bằng, thậm chí cao hơn nhiều so với tài sản vật chất thông thường.
Giảm thiểu chi phí vận hành xã hội: Khi việc tôn trọng bản quyền và nhãn hiệu trở thành một chuẩn mực đạo đức, một bộ quy tắc ứng xử tự nhiên của cả người kinh doanh lẫn người tiêu dùng, xã hội sẽ bớt đi những tranh chấp không đáng có. Doanh nghiệp sẽ giảm bớt được chi phí tiền bạc và thời gian cho việc theo đuổi các vụ kiện tụng, rà soát vi phạm, còn cơ quan nhà nước cũng giảm tải được áp lực thanh tra, kiểm tra. Nguồn lực đó sẽ được tập trung hoàn toàn cho việc tối ưu hóa và phát triển sản phẩm.
Đảm bảo sự công bằng trong cạnh tranh: Văn hóa này tạo ra một bộ lọc tự nhiên, nơi những người làm thật, ăn thật được tôn vinh và bảo vệ. Nó triệt tiêu tư duy “đi tắt đón đầu” bằng cách sao chép, vay mượn chất xám của người khác. Khi việc ăn cắp ý tưởng bị xã hội tẩy chay và coi là một hành vi lệch chuẩn về mặt đạo đức, các doanh nghiệp chỉ còn một con đường duy nhất để tồn tại là phải tự đầu tư nghiên cứu và đổi mới liên tục.
Có một thực tế mà chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận: Văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ không tự nhiên sinh ra từ các khẩu hiệu, mà nó được định hình bằng trải nghiệm kinh tế. Trước đây, khi chúng ta chủ yếu đi gia công hoặc tiêu dùng hàng nhập khẩu, người dân có thể thấy việc bảo hộ sở hữu trí tuệ là câu chuyện “bảo vệ túi tiền” cho các tập đoàn nước ngoài. Nhưng ngày hôm nay, khi thế hệ trẻ Việt Nam đang làm chủ công nghệ, viết app, làm game, thiết kế thời trang, sáng tạo nội dung số và xuất khẩu văn hóa ra toàn cầu, họ chính là những người thấm thía nhất nỗi đau bị xâm phạm bản quyền.
Khi một người trẻ nhận ra rằng fanpage của mình bị giả mạo, mã nguồn phần mềm của mình bị đánh cắp, hay thương hiệu nông sản của gia đình mình bị người khác đăng ký mất, họ sẽ tự khắc ý thức được việc phải tôn trọng chất xám của người khác. Vì vậy, xây dựng văn hóa này hiện nay không phải là giáo điều, mà là quá trình đồng hành, hỗ trợ và bảo vệ các nhà sáng tạo nội địa để họ thấy được lợi ích sát sườn của việc thượng tôn pháp luật.
Câu hỏi: Việc xuất hiện ngày càng nhiều các sản phẩm do AI tạo ra đặt ra câu hỏi về vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ đối với các chủ thể có liên quan. Ông nhìn nhận như thế nào về vấn đề này?
Trả lời: Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) thực sự đang đặt hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ truyền thống trước một thử thách lớn chưa từng có. Từ trước đến nay, luật pháp được thiết kế dựa trên một nguyên lý cốt lõi: Quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là quyền tác giả, chỉ công nhận sản phẩm từ hoạt động sáng tạo trực tiếp của con người. Sự xuất hiện của AI đã làm mờ đi ranh giới này.
Dưới góc độ pháp lý, hiện tượng này đang tạo ra hai nhóm vấn đề tranh chấp và thảo luận lớn:
Tranh chấp ở đầu vào — Dữ liệu đào tạo: Để một mô hình AI có thể tạo ra tranh, ảnh, bài viết hay đoạn mã lập trình mượt mà, nó phải được “học” từ hàng tỷ dữ liệu có sẵn trên mạng internet. Rất nhiều dữ liệu trong số đó là các tác phẩm có bản quyền của các họa sĩ, nhà văn, nhiếp ảnh gia và lập trình viên. Việc các công ty công nghệ sử dụng các tác phẩm này để huấn luyện AI mà không xin phép, không trả phí đang đối mặt với làn sóng khởi kiện lớn trên thế giới. Đây là bài toán về sự cân bằng giữa việc khuyến khích công nghệ phát triển và bảo vệ quyền lợi của những nhà sáng tạo truyền thống.
Băn khoăn ở đầu ra — Ai là chủ sở hữu?: Khi một người chỉ cần gõ vài dòng lệnh (prompt) và AI tạo ra một tác phẩm nghệ thuật tuyệt đẹp trong vài giây, thì ai sẽ là tác giả? Người gõ lệnh, công ty phát triển ra con AI đó, hay chính bản thân con AI? Xu hướng chung của cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ tại nhiều quốc gia hiện nay là từ chối bảo hộ quyền tác giả cho các sản phẩm do AI tạo ra hoàn toàn độc lập, vì thiếu yếu tố sáng tạo của con người. Tuy nhiên, nếu con người có sự can thiệp sâu, sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ trong quá trình nhào nặn ý tưởng, thì việc phân định tỷ lệ đóng góp để bảo hộ vẫn là một vùng xám pháp lý rất phức tạp.
Tại Việt Nam, vấn đề này không còn là câu chuyện của tương lai mà đã hiển hiện ngay trong thực tế hành nghề của chúng tôi. Nhiều doanh nghiệp công nghệ và studio sáng tạo trong nước đã bắt đầu tích hợp AI vào quy trình sản xuất thương mại.
Theo tôi, rủi ro lớn nhất hiện nay của các doanh nghiệp không phải là việc sản phẩm của họ có được bảo hộ hay không, mà là rủi ro vô tình xâm phạm quyền lợi của bên thứ ba. Khi doanh nghiệp sử dụng một sản phẩm do AI tạo ra để chạy chiến dịch quảng cáo hoặc thương mại hóa, họ không thể kiểm soát được con AI đó có “xào nấu” hay sao chép nguyên văn phong cách, chi tiết từ tác phẩm của một tác giả khác hay không. Nếu có tranh chấp xảy ra, người chịu trách nhiệm trước pháp luật vẫn là doanh nghiệp sử dụng sản phẩm đầu ra đó.
Do đó, trong khi chờ đợi một khung pháp lý hoàn chỉnh từ cơ quan quản lý, các doanh nghiệp và nhà sáng tạo Việt Nam cần chủ động xây dựng các bộ quy tắc nội bộ về kiểm soát nguồn gốc dữ liệu khi sử dụng AI, đồng thời cần có sự tư vấn pháp lý kỹ lưỡng để tự bảo vệ mình trước những rủi ro pháp lý xuyên biên giới trên không gian số.
Xin chân thành cảm ơn ông.
