Ngày 30/01/2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ký ban hành Chỉ thị 02/CT-TTg về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Trong bối cảnh kinh tế số và hội nhập sâu rộng, văn bản này được xem là bước đi quyết liệt nhằm khắc phục những bất cập trong công tác thực thi hiện nay.
Thực trạng
Chỉ thị nhìn nhận rõ: dù đã có chuyển biến tích cực, tình trạng xâm phạm quyền SHTT vẫn diễn biến phức tạp, đặc biệt trên môi trường thương mại điện tử và các nền tảng số. Hàng giả, hàng xâm phạm nhãn hiệu, vi phạm quyền tác giả, sao chép và phát tán nội dung trái phép gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp, người tiêu dùng và ảnh hưởng tới hình ảnh quốc gia.
Nguyên nhân được chỉ ra khá toàn diện: pháp luật chưa theo kịp thực tiễn công nghệ; thẩm quyền xử phạt còn hạn chế; công cụ kỹ thuật phát hiện vi phạm chưa đáp ứng yêu cầu; phối hợp liên ngành thiếu đồng bộ; và ý thức tuân thủ của một bộ phận tổ chức, cá nhân còn thấp. Đây là những “điểm nghẽn” mang tính hệ thống, đòi hỏi giải pháp đồng bộ thay vì xử lý đơn lẻ từng vụ việc.
Cách tiếp cận mới: “6 rõ” và trách nhiệm cá nhân
Điểm nhấn của Chỉ thị là phương châm “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền. Đặc biệt, Chủ tịch UBND các cấp phải chịu trách nhiệm nếu để xảy ra tình trạng xâm phạm SHTT kéo dài trên địa bàn.
Cách tiếp cận này thể hiện sự chuyển dịch từ cơ chế “phối hợp chung” sang ràng buộc trách nhiệm cụ thể. Khi trách nhiệm được cá nhân hóa, áp lực thực thi sẽ rõ ràng hơn, đồng thời hạn chế tình trạng đùn đẩy giữa các cơ quan.
Hoàn thiện pháp luật và tăng chế tài
Chỉ thị giao nhiệm vụ nghiên cứu sửa đổi quy định về xử phạt vi phạm hành chính, mở rộng phạm vi xử lý đối với hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý; đồng thời đề xuất sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng mở rộng cấu thành tội phạm và tăng mức xử lý hình sự với hành vi xâm phạm quyền SHTT.
Trong bối cảnh chế tài hiện hành chưa đủ sức răn đe, đặc biệt trên môi trường trực tuyến, việc tăng cường xử lý hành chính và hình sự được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng “phạt cho tồn tại”, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn.
Ứng dụng công nghệ và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia
Một nội dung đáng chú ý là kế hoạch xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền SHTT trong năm 2026, kết hợp ứng dụng trí tuệ nhân tạo, blockchain và các giải pháp công nghệ để phát hiện, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ quyền trên môi trường số.
Nếu triển khai hiệu quả, cơ sở dữ liệu này sẽ giúp khắc phục tình trạng phân tán thông tin giữa các lực lượng như công an, quản lý thị trường, hải quan, tòa án, đồng thời tăng tính minh bạch và hỗ trợ ra quyết định quản lý.
Phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế
Chỉ thị yêu cầu sự tham gia đồng bộ của nhiều bộ, ngành, từ Công an, Quốc phòng đến Công Thương, Tài chính, Giáo dục và Đào tạo, Ngoại giao. Điều này khẳng định thực thi quyền SHTT là nhiệm vụ liên ngành, gắn với quản lý thị trường, phòng chống buôn lậu, giáo dục nhận thức và hợp tác quốc tế.
Kỳ vọng và thách thức
Chỉ thị 02/CT-TTg đặt ra khuôn khổ hành động tương đối toàn diện. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn là bảo đảm nguồn lực, nâng cao năng lực chuyên môn và duy trì quyết tâm thực thi trong dài hạn.
Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng, bảo vệ tài sản trí tuệ không chỉ là yêu cầu tuân thủ cam kết quốc tế mà còn là điều kiện để phát triển hệ sinh thái sáng tạo trong nước. Vấn đề còn lại nằm ở hiệu quả tổ chức thực hiện trên thực tế.
