Trong tọa đàm của Thông tấn xã Việt Nam với chủ đề Quyền của người sáng tạo, hành trình đòi lại công bằng trong kỷ nguyên số, luật sư Nguyễn Thanh Hà, chủ tịch SBLAW đã có phần trao đổi về những nội dung sau:
Câu hỏi: Vì sao nhiều vụ xâm phạm rất rõ nhưng người sáng tạo vẫn gặp nhiều khó khăn khi bảo vệ quyền?
Luật sư Thanh Hà: Cái khó lớn nhất hiện nay không nằm ở việc chúng ta không biết ai là người vi phạm, mà nằm ở tốc độ và ranh giới địa lý. Trong môi trường số, một tác phẩm vừa xuất bản có thể bị sao chép và phát tán đến hàng nghìn trang web, hội nhóm chỉ sau vài phút.
Tôi có thể nêu ra một ví dụ thực tế: Một đoàn làm phim đầu tư hàng chục tỷ đồng để sản xuất một bộ phim điện ảnh. Phim vừa ra rạp lúc 8 giờ tối thì đến 9 giờ tối, các trang phim lậu đã có bản quay trộm độ nét cao và phát trực tuyến trên các nền tảng xuyên biên giới.
Về mặt pháp lý, để xử lý một trang web lậu, quy trình chuẩn là phải lập vi bằng, xác định chủ sở hữu trang web là ai, gửi đơn khiếu nại lên cơ quan chức năng hoặc nhà mạng để yêu cầu chặn truy cập.
Quy trình này thường mất từ vài ngày đến vài tuần. Nhưng đối với một bộ phim chiếu rạp, doanh thu cốt lõi nằm ở những ngày đầu tiên. Khi chúng ta hoàn thiện xong hồ sơ pháp lý và hạ được trang web này xuống, họ đã kịp đổi sang một tên miền mới, còn bộ phim thì đã bị hàng triệu người xem miễn phí.
Người sáng tạo luôn rơi vào thế rượt đuổi và kiệt sức vì vòng đời của sản phẩm số trôi qua quá nhanh.

Câu hỏi: Tại sao có chuyện tác giả thật lại bị đánh bản quyền ngược trên YouTube hay nền tảng số?
Luật sư Thanh Hà: Hiện tượng này nghe thì vô lý nhưng lại xảy ra như cơm bữa trên các nền tảng số. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở luật chơi của thuật toán. Các nền tảng lớn như YouTube hay Facebook quản lý bản quyền bằng hệ thống quét tự động. Hệ thống này hoạt động theo nguyên tắc: Ai khai báo dữ liệu vào hệ thống trước, người đó được tạm coi là chủ sở hữu. Thuật toán không thể phân biệt được ai là người thức đêm viết ra bài hát, ai là người cầm máy quay ở phim trường.
Một người nghệ sĩ dân gian sáng tác một bài chòi và biểu diễn công khai tại địa phương, video chỉ đăng trên trang cá nhân để kỷ niệm. Một đơn vị “gậy bẩn” chuyên đi săn bản quyền phát hiện ra tác phẩm này chưa được đăng ký vào hệ thống Content ID của YouTube. Họ lập tức thu âm lại hoặc lấy chính đoạn nhạc đó, khai báo với YouTube rằng đây là tài sản độc quyền của họ.
Đến khi người nghệ sĩ thật hoặc người hâm mộ đăng tải video biểu diễn lên YouTube, thuật toán lập tức quét và báo vi phạm, thậm chí xóa video của chính tác giả gốc và chuyển toàn bộ tiền doanh thu quảng cáo về túi đơn vị “săn bẩn” kia. Đây là một cuộc chiến về công nghệ và tốc độ, nơi mà sự chậm trễ trong việc xác lập quyền số sẽ biến tác giả thật thành kẻ đi ăn cắp tác phẩm của chính mình.
Câu hỏi: Người sáng tạo thường yếu nhất ở bước nào?
Luật sư Thanh Hà: Nếu phải chỉ ra điểm yếu nhất của các nhà sáng tạo Việt Nam hiện nay, tôi cho rằng đó là khâu thu thập và lưu trữ chứng cứ. Các bạn làm nghệ thuật thường rất cảm xúc, ngẫu hứng nhưng lại thiếu đi sự duy lý của tư duy pháp lý.
Một bạn họa sĩ thiết kế tự do (freelancer) nhận lời vẽ một bộ nhân vật độc quyền cho một thương hiệu thời trang qua trao đổi tin nhắn Facebook. Hai bên không ký hợp đồng, không có điều khoản rõ ràng về phạm vi sử dụng. Sau đó, thương hiệu này lấy bộ nhân vật đó in lên hàng vạn sản phẩm, thậm chí mang đi đăng ký nhãn hiệu mà không trả thêm chi phí cho họa sĩ.
Khi bạn họa sĩ tìm đến luật sư để kiện, câu hỏi đầu tiên tôi hỏi là: “Bạn có giữ các file phác thảo ban đầu, ngày giờ lưu file, hay các bằng chứng chứng minh bạn là người đặt nét bút đầu tiên không?”. Câu trả lời thường là: “Em đổi máy tính nên mất file gốc rồi”, hoặc “Chúng em chỉ nhắn tin qua điện thoại chứ không lưu lại gì”.
Một ảnh chụp màn hình điện thoại hay một lời khẳng định “đây là tranh em vẽ” chưa bao giờ là chứng cứ đủ mạnh trước tòa nếu không được số hóa hoặc lập vi bằng đúng quy định. Khi không có chứng cứ vững chắc từ gốc, bước xử lý tranh chấp phía sau – dù luật sư có giỏi đến đâu – cũng cực kỳ nan giải.
Câu hỏi: Có phải ngày nay, người có quyền thật chưa chắc là người có lợi thế nhất trên nền tảng số?
Luật sư Thanh Hà: Câu hỏi của bạn chạm đúng vào thực tế nhức nhối hiện nay. Tôi phải thừa nhận một thực tế mang tính cảnh báo: Trên không gian mạng, người có lý chưa chắc đã thắng người có công nghệ và tốc độ.
Nền tảng số vận hành bằng luật chơi của thuật toán và tối ưu hóa dòng tiền, chứ không vận hành bằng cảm xúc hay sự công bằng thuần túy.
Một nhà báo viết một bài điều tra rất sâu sắc, mất cả tháng trời đi thực tế. Bài báo vừa lên trang, một tài khoản mạng xã hội sử dụng công cụ AI để quét, xào xáo lại thành một video ngắn (Shorts/TikTok) với giọng đọc AI, chèn thêm hình ảnh giật gân. Nhờ thuật toán phân phối tốt, video đó đạt hàng triệu lượt xem và thu về hàng nghìn USD tiền quảng cáo chỉ sau một đêm. Trong khi đó, bài báo gốc của tác giả thật chỉ có vài nghìn lượt đọc trực tiếp.
Ai là người có quyền thật? Là nhà báo. Nhưng ai là người có lợi thế và thu lợi nhuận thực tế? Là kẻ sao chép có công nghệ.
Chính vì vậy, nếu người sáng tạo chỉ giữ tư duy thuần túy là “tôi làm hay, tôi viết đẹp thì quyền đương nhiên thuộc về tôi và xã hội phải bảo vệ tôi”, chúng ta sẽ thua ngay trên sân nhà. Trong kỷ nguyên số, quyền lợi chỉ thực sự được bảo toàn khi bạn biết kết hợp giữa tư duy sáng tạo và ý thức quản trị tài sản trí tuệ của mình bằng công nghệ ngay từ ngày đầu tiên.
