Câu hỏi phỏng vấn Luật sư Nguyễn Thanh Hà – Chủ tịch SBLaw – chuyên gia thuộc Ủy ban Hợp tác pháp luật thương mại Việt Nam – Trung Quốc xoay quanh cuộc điều tra của Mỹ (USTR) theo Mục 301 về quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam.
Chỉ trong vài tháng gần đây, Mỹ đã liên tiếp triển khai hàng loạt cuộc điều tra theo Mục 301 đối với nhiều đối tác thương mại, từ vấn đề lao động cưỡng bức, mất cân bằng thương mại, cho đến bảo hộ sở hữu trí tuệ. Đáng chú ý, với cùng một công cụ pháp lý là Mục 301, Mỹ đã đi rất nhanh từ điều tra đến hành động: sau khi khởi xướng điều tra về lao động cưỡng bức vào tháng 3/2026, chỉ chưa đầy 4 tháng sau, đã đưa ra kết luận và chính thức áp thuế từ 10% đến 12,5% đối với hàng hóa của 60 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam . Điều này cho thấy các cuộc điều tra không còn mang tính tham vấn, mà có thể dẫn trực tiếp tới các biện pháp trừng phạt thương mại.
Trong bối cảnh đó, việc Mỹ tiếp tục mở cuộc điều tra riêng về SHTT đối với Việt Nam từ ngày 29/5/2026, tập trung vào những vấn đề quen thuộc nhưng chưa được xử lý dứt điểm: vi phạm bản quyền trên môi trường số, hàng giả, và đặc biệt là hiệu quả thực thi pháp luật, đặt ra các câu hỏi lớn: Bản chất của cuộc điều tra này là gì? Những rủi ro pháp lý và thương mại mà Việt Nam có thể đối mặt ra sao? Và đâu là hướng đi để vừa đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, vừa bảo đảm lợi ích của doanh nghiệp trong nước?
Chúng tôi trao đổi với Luật sư Nguyễn Thanh Hà – Chủ tịch SBLaw – chuyên gia thuộc Ủy ban Hợp tác pháp luật thương mại Việt Nam – Trung Quốc để phân tích sâu hơn vấn đề này:
Thưa ông, việc Mỹ liên tiếp triển khai các công cụ như điều tra Mục 301 về SHTT, bên cạnh các kết luận gần đây của Mỹ về chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn lao động, cho thấy xu hướng gì trong chính sách thương mại đối với Việt Nam?
Theo tôi, việc Mỹ tiếp tục sử dụng các công cụ như điều tra theo Mục 301 về sở hữu trí tuệ, cùng với việc gia tăng xem xét các vấn đề về chuỗi cung ứng, lao động và môi trường, cho thấy chính sách thương mại của Mỹ đang chuyển từ tập trung vào thuế quan sang các tiêu chuẩn về chất lượng thể chế và phát triển bền vững.
Đối với Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là động lực để tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi. Trong đó, bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của các đối tác thương mại mà còn góp phần cải thiện môi trường đầu tư, khuyến khích đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
Tôi cho rằng, thay vì nhìn nhận các cuộc điều tra này chỉ là sức ép từ bên ngoài, Việt Nam nên coi đây là cơ hội để tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao tính minh bạch và xây dựng môi trường kinh doanh phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Đây cũng là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.
Riêng với cuộc điều tra SHTT lần này, theo ông có phải đơn thuần là động thái mang tính kỹ thuật nhằm cải thiện môi trường pháp lý về SHTT ở Việt Nam?
Theo tôi, không nên nhìn nhận cuộc điều tra này đơn thuần là một vấn đề kỹ thuật về sở hữu trí tuệ. Trên thực tế, điều tra theo Mục 301 là một công cụ trong chính sách thương mại của Mỹ, vì vậy ngoài việc đánh giá mức độ bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, kết quả điều tra còn có thể được sử dụng làm căn cứ trong các quyết định về thương mại và quan hệ kinh tế song phương.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận khách quan rằng, bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ luôn là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá môi trường đầu tư và kinh doanh của một quốc gia. Do đó, nếu cuộc điều tra chỉ ra những hạn chế trong hệ thống pháp luật hoặc quá trình thực thi tại Việt Nam, thì đây cũng là cơ hội để chúng ta tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi và tăng cường niềm tin của các nhà đầu tư.
Theo tôi, điều quan trọng là Việt Nam cần chủ động đối thoại, cung cấp đầy đủ thông tin về những cải cách pháp luật và kết quả thực thi trong thời gian qua, đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo các cam kết quốc tế. Đây không chỉ là yêu cầu từ phía Mỹ mà còn là nhu cầu nội tại để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam và thu hút đầu tư chất lượng cao.
Theo ông, điểm yếu lớn nhất của Việt Nam tvề SHTT – nằm ở khung pháp luật hay ở khâu thực thi?
Theo tôi, điểm yếu của Việt Nam hiện nay không còn chủ yếu nằm ở khung pháp luật mà nằm ở khâu thực thi.
Trong những năm gần đây, Việt Nam đã liên tục sửa đổi, hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn để tương thích với các cam kết quốc tế như CPTPP, EVFTA và nhiều điều ước quốc tế khác. Có thể nói, về cơ bản, khung pháp lý của Việt Nam đã từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn là hiệu quả thực thi. Tình trạng hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, vi phạm bản quyền trên môi trường số vẫn diễn biến phức tạp. Việc phối hợp giữa các cơ quan thực thi đôi khi chưa thật sự đồng bộ; thời gian xử lý một số vụ việc còn kéo dài; mức xử phạt ở một số trường hợp chưa đủ sức răn đe. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn chưa quan tâm đúng mức đến việc xác lập, quản lý và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình.
Ngoài ra, trong bối cảnh thương mại điện tử và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, năng lực thực thi cũng cần được nâng cấp tương ứng, từ nguồn nhân lực, công nghệ đến cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý và các nền tảng số.
Theo tôi, trong giai đoạn tới, thay vì chỉ tiếp tục sửa đổi pháp luật, Việt Nam cần tập trung nâng cao hiệu quả thực thi, tăng cường tính minh bạch, rút ngắn thời gian xử lý vi phạm và xây dựng văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ. Đây mới là yếu tố quyết định để nâng cao niềm tin của nhà đầu tư và đáp ứng các kỳ vọng của các đối tác thương mại quốc tế.
Nguy cơ Mỹ có thể sử dụng kết quả điều tra về SHTT để áp thuế hoặc các biện pháp hạn chế thương mại sẽ tác động như thế nào đến doanh nghiệp Việt Nam?
Theo tôi, nếu Mỹ sử dụng kết quả điều tra về sở hữu trí tuệ làm căn cứ để áp dụng thuế quan hoặc các biện pháp hạn chế thương mại, tác động sẽ không chỉ dừng lại ở một số ngành hàng xuất khẩu mà còn ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
Trước hết, doanh nghiệp xuất khẩu sang thị trường Mỹ có thể phải đối mặt với chi phí gia tăng, làm giảm lợi thế cạnh tranh về giá và ảnh hưởng đến khả năng duy trì thị phần. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, bất kỳ rào cản thương mại nào cũng có thể tác động đáng kể đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và chuỗi cung ứng.
Ở góc độ dài hạn, điều đáng quan tâm hơn là uy tín của môi trường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Nếu một quốc gia bị đánh giá là chưa bảo đảm hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ, các nhà đầu tư nước ngoài có thể thận trọng hơn khi chuyển giao công nghệ, đầu tư vào hoạt động nghiên cứu, phát triển hoặc các ngành có hàm lượng đổi mới sáng tạo cao.
Tuy nhiên, tôi cho rằng doanh nghiệp Việt Nam không nên chỉ nhìn nhận đây là một rủi ro, mà cần coi đây là động lực để nâng cao năng lực quản trị sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp cần chủ động rà soát việc sử dụng công nghệ, phần mềm, nhãn hiệu và các đối tượng sở hữu trí tuệ; tăng cường đăng ký và bảo vệ tài sản trí tuệ của mình; đồng thời xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với các yêu cầu từ phía Mỹ mà còn là điều kiện để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Về phía Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực thi quyền sở hữu trí tuệ, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan thực thi và tăng cường đối thoại với các đối tác thương mại để kịp thời làm rõ những nỗ lực cải cách của Việt Nam. Điều đó sẽ góp phần giảm thiểu nguy cơ phát sinh các biện pháp hạn chế thương mại và củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp quốc tế.

Thời gian qua, có thể thấy nhiều động thái như sửa đổi quy định pháp luật, tăng cường xử lý vi phạm bản quyền, kiểm soát hàng giả… Theo ông, đây là phản ứng này nói lên điều gì trong cách tiếp cận quyền SHTT của Việt Nam? Và các biện pháp này đã đủ để giải quyết những “điểm nghẽn” trong vấn đề này ở nước ta hay chưa?
Theo tôi, những động thái gần đây như sửa đổi pháp luật về sở hữu trí tuệ, tăng cường xử lý vi phạm bản quyền, kiểm soát hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và triển khai các đợt cao điểm kiểm tra cho thấy Việt Nam đang chuyển từ tư duy “đăng ký, xác lập quyền” sang tư duy “bảo hộ và thực thi quyền một cách hiệu quả”. Đây là một bước chuyển quan trọng, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế đổi mới sáng tạo và các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia.
Bên cạnh việc đáp ứng yêu cầu từ các đối tác thương mại, những cải cách này cũng phản ánh nhu cầu nội tại của Việt Nam trong việc xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, bảo vệ doanh nghiệp chân chính và khuyến khích hoạt động nghiên cứu, sáng tạo.
Tuy nhiên, đây mới là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ. Thực tế cho thấy hàng giả, vi phạm bản quyền trên môi trường số và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp. Điểm nghẽn hiện nay không chỉ nằm ở quy định pháp luật mà còn ở hiệu quả thực thi, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, nhận thức của doanh nghiệp và người tiêu dùng, cũng như năng lực xử lý các hành vi vi phạm trong môi trường số.
Theo tôi, trong thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục nâng cao năng lực của các cơ quan thực thi, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong phát hiện và xử lý vi phạm, tăng cường phối hợp với các nền tảng số và quan trọng hơn là xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong toàn xã hội. Khi doanh nghiệp và người dân coi việc tôn trọng sở hữu trí tuệ là một chuẩn mực trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng, thì việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ mới thực sự bền vững và trở thành động lực cho tăng trưởng kinh tế.
Từ góc độ chính sách, ông có khuyến nghị gì ở góc độ chính sách cũng như thực thi từ cộng đồng doanh nghiệp để Việt Nam vừa giảm thiểu rủi ro từ các cuộc điều tra như hiện nay, vừa chủ động thích ứng với xu hướng gắn thương mại với các tiêu chuẩn như SHTT, lao động và minh bạch chuỗi cung ứng?
Theo tôi, trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng gắn với các tiêu chuẩn về sở hữu trí tuệ, lao động, môi trường và minh bạch chuỗi cung ứng, Việt Nam cần có cách tiếp cận chủ động thay vì chỉ phản ứng khi phát sinh các cuộc điều tra.
Về phía Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo các chuẩn mực quốc tế, đồng thời nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý và duy trì cơ chế đối thoại thường xuyên với các đối tác thương mại để kịp thời giải quyết các vấn đề phát sinh.
Về phía doanh nghiệp, cần coi tuân thủ là một phần của chiến lược phát triển, chứ không chỉ là yêu cầu pháp lý. Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống quản trị sở hữu trí tuệ, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, bảo đảm tính minh bạch của chuỗi cung ứng, tuân thủ các tiêu chuẩn về lao động và thường xuyên rà soát rủi ro pháp lý trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Quan trọng hơn, Việt Nam cần chuyển từ tư duy “đáp ứng yêu cầu của thị trường” sang “xây dựng năng lực cạnh tranh dựa trên đổi mới sáng tạo và tuân thủ chuẩn mực quốc tế”. Khi doanh nghiệp sở hữu công nghệ, thương hiệu và tài sản trí tuệ của chính mình, đồng thời vận hành theo các tiêu chuẩn toàn cầu, thì không chỉ giảm thiểu rủi ro từ các cuộc điều tra thương mại mà còn nâng cao giá trị hàng hóa Việt Nam và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Xin cám ơn ông!
