Nhận lời mời của NSND Thanh Hoa chủ tịch APPA – Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (Association for Protection of Performing Artists), luật sư Thanh Hà đã có phần thuyết trình cùng anh chị em nghệ sỹ về các vấn đề bảo vệ bản quyền nói chung và quyền liên quan nói riêng tại Việt Nam và các gợi mở cho hoạt động của Trung tâm bảo vệ quyền của nghệ sỹ trong Hội thảo Vi phạm quyền liên quan & tiếng nói nghệ sỹ diễn ra tại Học viện quốc gia âm nhạc Việt Nam vào chiều ngày 15 tháng 08 năm 2026. Luật sư Thanh Hà cũng dành thời gian trả lời báo chí về nội dung này.
Phóng viên: Thưa luật sư Nguyễn Thanh Hà, tại Hội thảo vừa qua cùng với NSND Thanh Hoa và Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA), ông đã đề cập đến cơ cấu 3 lớp quyền trong âm nhạc. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về thực trạng thu chi trả bản quyền cho các bên hiện nay tại Việt Nam?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà:
Về mặt nguyên tắc pháp lý, khi một sản phẩm âm nhạc được khai thác thương mại, thị trường phải thanh toán đầy đủ cho 3 lớp quyền độc lập: quyền đối với tác phẩm dành cho nhạc sĩ sáng tác, quyền liên quan của nghệ sĩ biểu diễn (gồm ca sĩ, nhạc công) và quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình. Nếu quy đổi một cách định lượng cơ bản, trong tổng giá trị bản quyền phát sinh, người sáng tác hưởng 50%, nghệ sĩ biểu diễn hưởng 25% và nhà sản xuất bản ghi hưởng 25%.
Thực tế tại Việt Nam nhiều năm qua cho thấy công tác thu chi trả bản quyền cho nhóm tác giả sáng tác đã được triển khai tương đối tốt và đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, quyền lợi tài chính của lực lượng biểu diễn gồm ca sĩ hát, nhạc công thu âm hay các nghệ sĩ tham gia vào bản ghi lại thường bị bỏ ngỏ hoặc nhận về phần thu nhập chưa tương xứng. Nhiều nghệ sĩ chỉ nhận thù lao biểu diễn ban đầu mà không hề hay biết mình có quyền hưởng tiền thu phí từ việc tái sử dụng bản ghi đó trên các nền tảng thương mại.
Sự ra đời và vận hành chủ động của APPA cùng Trung tâm bảo vệ quyền nghệ sĩ, kết hợp với các công cụ công nghệ quản lý tập trung, sẽ là mảnh ghép rất quan trọng. Điều này giúp thu đúng, thu đủ và phân phối minh bạch phần quyền liên quan vốn đang bị thất thoát rất lớn của nghệ sĩ.
Phóng viên: Tại sao đến thời điểm này vấn đề quyền liên quan của nghệ sĩ mới thực sự trở nên bùng nổ và nhận được sự quan tâm đặc biệt như vậy, thưa luật sư?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà:
Có hai yếu tố thúc đẩy làn sóng này.
Thứ nhất là từ áp lực thực thi của Nhà nước. Sau khi các cơ quan chức năng phối hợp triệt phá hàng loạt hạ tầng web lậu và triển khai quyết liệt Công điện 38 của Thủ tướng Chính phủ, thông điệp đưa ra rất rõ ràng: Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn tuyên truyền sang giai đoạn xử lý nghiêm túc các hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ. Môi trường pháp lý được siết chặt buộc các bên sử dụng âm nhạc phải tìm kiếm con đường cấp phép hợp pháp.
Thứ hai là sự thay đổi trong phương thức phân phối âm nhạc. Trước đây, nghệ sĩ diễn xong là kết thúc hợp đồng. Ngày nay, một bài hát được phát hành trên YouTube, Spotify, TikTok hay xuất hiện trong các chương trình livestream có thể tạo ra dòng tiền doanh thu kéo dài nhiều năm. Nghệ sĩ nhận thức được rằng chất xám, giọng hát và phần biểu diễn của họ là một loại tài sản trí tuệ có sinh lời liên tục, do đó họ bắt đầu cất tiếng nói để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Phóng viên: Tại buổi làm việc, nhiều nghệ sĩ bày tỏ sự băn khoăn về các hợp đồng phân phối nội dung số và việc sử dụng tác phẩm khi quay MV. Từ thực tiễn hỗ trợ pháp lý, ông nhận thấy đâu là điểm yếu lớn nhất của các nghệ sĩ hiện nay?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà:
Điểm yếu lớn nhất của nhiều nghệ sĩ là thói quen giao kết hợp đồng dựa trên sự tin tưởng cảm tính chứ không dựa trên sự rà soát pháp lý chi tiết.
Rất nhiều trường hợp ca sĩ bỏ tiền đầu tư sản xuất MV nhưng lại ký các bản hợp đồng giao nộp toàn bộ quyền sở hữu bản ghi cho đơn vị phát hành hoặc các mạng lưới đa kênh (MCN). Đến khi sản phẩm đạt hàng triệu lượt xem trên các nền tảng số, nghệ sĩ mới phát hiện mình không được chia doanh thu hoặc bị tước mất quyền kiểm soát đối với chính sản phẩm của mình.
Bên cạnh đó là sự nhầm lẫn giữa quyền tác giả bài hát và quyền đối với bản ghi. Việc nghệ sĩ đã trả tiền mua bài hát của nhạc sĩ không đồng nghĩa với việc họ muốn mang bản ghi đó đi phân phối hay cho bên thứ ba sử dụng tùy ý ở đâu cũng được, nếu hợp đồng không quy định chi tiết phạm vi li-xăng. Khi tham gia môi trường số, từng điều khoản về phạm vi lãnh thổ, thời hạn khai thác, tỷ lệ phân chia doanh thu và quyền chấm dứt hợp đồng đều phải được pháp lý hóa một cách mạch lạc.
Phóng viên: Để thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển lành mạnh và hội nhập quốc tế, dưới góc nhìn của một luật sư chuyên về sở hữu trí tuệ, ông có gợi mở hay đề xuất giải pháp nào mới?
Luật sư Nguyễn Thanh Hà:
Tôi muốn gợi mở ba vấn đề mới mà thị trường và cơ quan quản lý cần tính đến trong giai đoạn tới:
-
Một là, minh bạch hóa cơ sở dữ liệu và truy xuất nguồn gốc quyền: Đã đến lúc thị trường âm nhạc Việt Nam cần áp dụng hợp đồng số hóa và tích hợp mã định danh bản ghi. Khi một bản nhạc được phát lên, hệ thống công nghệ phải tự động nhận diện được bài hát đó thuộc về nhạc sĩ nào, ca sĩ nào biểu diễn và nhà sản xuất nào nắm giữ bản ghi. Việc đối soát tự động với dữ liệu của các nền tảng xuyên biên giới sẽ loại bỏ hoàn toàn các tranh chấp thủ công không đáng có.
-
Hai là, chuẩn bị hành lang pháp lý ứng phó với Trí tuệ nhân tạo (AI): AI đang tạo ra thách thức trực tiếp đối với người biểu diễn. Các công nghệ sao chép giọng hát (clone voice), sử dụng giọng hát nghệ sĩ để huấn luyện mô hình AI hay tạo ra nghệ sĩ ảo đang xuất hiện ngày càng nhiều. Chúng ta cần sớm có khung pháp lý quy định rõ việc khai thác dữ liệu giọng hát, hình ảnh và danh tính số của người biểu diễn phải có sự chấp thuận và được trả thù lao tương xứng.
-
Ba là, kiểm soát dòng tiền vi phạmThay vì chỉ đi gỡ các clip vi phạm trên mạng, cơ chế phối hợp liên ngành cần đánh thẳng vào dòng tiền doanh thu. Các đơn vị quảng cáo và cổng thanh toán trung gian không được phép phân phối tiền cho các trang web hay tài khoản nằm trong danh sách vi phạm bản quyền. Khi nguồn thu bị chặn, hành vi vi phạm sẽ tự động suy giảm.
Bảo vệ bản quyền và quyền liên quan không chỉ là bảo vệ lợi ích kinh tế của nghệ sĩ, mà chính là cách chúng ta nâng cao uy tín quốc gia và xây dựng nền móng vững chắc cho ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam.
Xin cảm ơn Luật sư về cuộc trao đổi này!