Ngày 10/12/2025, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, có hiệu lực từ ngày 01/04/2026.
Nhìn ở bình diện chính sách, đây không chỉ là một đợt chỉnh sửa kỹ thuật mà là bước tiếp theo trong tiến trình tái cấu trúc hệ thống pháp luật SHTT theo ba trục chính:
- Rút ngắn thủ tục – tăng tốc xác lập quyền
- Tăng cường thực thi – đặc biệt trên môi trường số
- Tái định vị quyền SHTT như một tài sản kinh tế thực thụ
Những thay đổi này phản ánh rõ định hướng: đưa tài sản trí tuệ trở thành một cấu phần vận hành thực chất của nền kinh tế, thay vì chỉ tồn tại như một cơ chế bảo hộ hình thức.
I. Cải cách thủ tục: từ “quản lý hồ sơ” sang “quản trị quyền”
Điểm dễ nhận thấy nhất là việc rút ngắn đáng kể thời hạn xử lý đơn.
- Thẩm định nội dung sáng chế: 12 tháng (thay vì 18 tháng)
- Kiểu dáng công nghiệp và nhãn hiệu: 05 tháng
- Thời hạn yêu cầu thẩm định sáng chế: giảm từ 42 xuống 36 tháng
Đồng thời, thủ tục nhãn hiệu được đơn giản hóa theo hướng công bố ngay sau khi chấp nhận hợp lệ và bãi bỏ bước trung gian thông báo chấp nhận/thông báo từ chối thẩm định hình thức.
Về mặt chính sách, đây là sự chuyển dịch tư duy:
Hệ thống SHTT không còn đặt trọng tâm ở “kiểm soát hồ sơ”, mà ở “tạo điều kiện xác lập quyền sớm”.
Trong bối cảnh doanh nghiệp đổi mới sáng tạo vận hành theo chu kỳ sản phẩm ngắn, việc xác lập quyền sớm mang ý nghĩa sống còn đối với khả năng huy động vốn, ký kết hợp đồng và cạnh tranh thị trường.
Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là: liệu năng lực thẩm định có đủ để đáp ứng khung thời gian rút ngắn mà vẫn bảo đảm chất lượng quyết định hành chính? Nếu không đi kèm cải cách về nhân sự và số hóa quy trình, rút ngắn thời hạn có thể chỉ là mục tiêu trên giấy.
II. Thực thi quyền: siết chặt trách nhiệm trong môi trường số
Luật sửa đổi 2025 thể hiện thái độ rõ ràng trước thực trạng xâm phạm quyền trên không gian mạng.
Lần đầu tiên, “chủ sở hữu/người vận hành nền tảng số” được ghi nhận như một chủ thể có trách nhiệm pháp lý trong bảo vệ quyền SHTT.
Đây là bước dịch chuyển quan trọng:
Từ mô hình “thông báo – gỡ bỏ” thụ động sang mô hình trách nhiệm chủ động hơn của nền tảng.
Song song đó, luật bổ sung các biện pháp dân sự và biện pháp khẩn cấp tạm thời áp dụng riêng cho môi trường số: gỡ bỏ, ẩn, vô hiệu hóa quyền truy cập vào nội dung, tài khoản, website, ứng dụng.
Ở góc độ thực thi, đây là công cụ cần thiết. Tuy nhiên, ranh giới giữa bảo vệ quyền và nguy cơ lạm dụng yêu cầu gỡ bỏ (over-enforcement) cũng là vấn đề cần được hướng dẫn thận trọng để tránh ảnh hưởng đến tự do kinh doanh và quyền tiếp cận thông tin.
Việc nâng mức bồi thường thiệt hại lên 1 tỷ đồng và thay đổi cách tính thiệt hại tinh thần theo thu nhập của nguyên đơn cũng cho thấy xu hướng tăng tính răn đe và tiệm cận thực tiễn tranh chấp.
III. Thích ứng với trí tuệ nhân tạo: bước đi đầu tiên nhưng còn dè dặt
Lần đầu tiên, luật chính thức đề cập đến trí tuệ nhân tạo (AI).
Hai định hướng được xác lập:
- AI không được công nhận là tác giả sáng chế hoặc kiểu dáng công nghiệp – quyền SHTT vẫn gắn với con người.
- Cho phép sử dụng dữ liệu đã công bố hợp pháp để huấn luyện AI, với điều kiện không gây phương hại bất hợp lý đến chủ thể quyền.
Quy định này đặt ra nhiều câu hỏi chính sách:
- Thế nào là “phương hại bất hợp lý”?
- Phạm vi áp dụng đối với dữ liệu đầu vào hay sản phẩm đầu ra?
- Trách nhiệm chứng minh thuộc về bên nào?
Có thể thấy nhà làm luật lựa chọn cách tiếp cận thận trọng: mở cửa cho nghiên cứu và đổi mới, nhưng chưa đi sâu vào cấu trúc quyền đối với sản phẩm do AI hỗ trợ tạo ra.
Do đó, nghị định hướng dẫn sẽ đóng vai trò quyết định trong việc định hình chính sách AI tại Việt Nam.
IV. Điều chỉnh cấu trúc bảo hộ: tiệm cận thông lệ quốc tế
Luật sửa đổi mở rộng:
- Bảo hộ kiểu dáng riêng phần
- Bảo hộ kiểu dáng phi vật thể (giao diện người dùng, hình ảnh đồ họa)
- Áp dụng nguyên tắc chống cấp trùng cho cả nhãn hiệu và kiểu dáng
Những thay đổi này thể hiện xu hướng hài hòa với thực tiễn quốc tế và đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số, nơi giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm hữu hình mà ở thiết kế và trải nghiệm.
Đáng chú ý, việc siết chặt bảo hộ đối với tên quốc gia “Việt Nam” thể hiện quan điểm chính sách rõ ràng: tên quốc gia là tài sản công, không thể dễ dàng trở thành tài sản độc quyền tư nhân.
V. Quyền tác giả: làm rõ ranh giới và giảm xung đột
Luật bổ sung quy định loại trừ rõ ràng: ý tưởng, khẩu hiệu, tên tác phẩm (xét độc lập) không được bảo hộ.
Đây là bước cần thiết nhằm hạn chế tình trạng đăng ký mang tính phòng vệ quá mức đối với các yếu tố chưa đủ tính sáng tạo.
Việc mở rộng khái niệm “nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình” theo hướng bao gồm chủ thể khởi xướng và chịu trách nhiệm cũng phản ánh cách tiếp cận dựa trên đầu tư và kiểm soát rủi ro, thay vì chỉ dựa trên hành vi kỹ thuật thuần túy.
VI. Tái định vị quyền SHTT như một tài sản kinh tế
Có lẽ thay đổi mang tính nền tảng nhất là việc bổ sung quy định thừa nhận quyền SHTT là một loại tài sản có thể:
- Định giá
- Thế chấp
- Góp vốn
- Sử dụng làm tài sản bảo đảm
Ở cấp độ chính sách, đây là tuyên bố quan trọng:
Tài sản trí tuệ không chỉ để bảo vệ mà để khai thác.
Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào hệ thống hướng dẫn về định giá, kế toán và đăng ký giao dịch bảo đảm đối với tài sản vô hình. Nếu thiếu cơ chế kỹ thuật đồng bộ, quy định này có thể chỉ dừng lại ở tính nguyên tắc.
Kết luận: cải cách có chiều sâu, nhưng thách thức nằm ở thực thi
Luật SHTT sửa đổi 2025 cho thấy ba xu hướng lớn:
- Thủ tục nhanh hơn
- Thực thi mạnh hơn
- Chính sách thích ứng với kinh tế số và AI
Tuy nhiên, như mọi cải cách pháp luật, thành công không nằm ở câu chữ mà ở cách triển khai.
Giai đoạn từ nay đến khi luật có hiệu lực là thời điểm quan trọng để doanh nghiệp:
- Rà soát danh mục tài sản SHTT
- Xem xét chiến lược đăng ký và khai thác
- Đánh giá rủi ro liên quan đến AI và môi trường số
- Chuẩn bị cho khả năng sử dụng quyền SHTT như tài sản bảo đảm
Nếu được triển khai đồng bộ, Luật sửa đổi 2025 có thể trở thành bước ngoặt đưa hệ thống SHTT Việt Nam tiến gần hơn đến mô hình “quản trị tài sản trí tuệ” thay vì chỉ “quản lý đơn đăng ký”.
Nếu quý khách hàng có bất kỳ vấn đề cần giải đáp thắc mắc xin vui lòng liên hệ với chúng tôi, đội ngũ luật sư sở hữu trí tuệ của SB LAW luôn sẵn sàng hỗ trợ quý khách hàng.
Thông tin liên hệ:
Website: https://sblaw.vn/
Hotline: (+84) 904 340 664
Email: ha.nguyen@sblaw.vn
