Luật sư Nguyễn Thanh Hà, chủ tịch SBLAW có phần trả lời phỏng vấn báo Xây dựng về hành vi bán hàng giả khi livestream. Sau đây là nội dung bài phỏng vấn:
Thưa luật sư, hiện nay hoạt động livestream bán hàng trên mạng xã hội đang phát triển rất mạnh. Theo quy định pháp luật, những hành vi nào trong livestream bán hàng có thể bị xem là vi phạm pháp luật hoặc gian lận thương mại?
Hiện nay, livestream bán hàng trên mạng xã hội đã trở thành một hình thức kinh doanh rất phổ biến và có tốc độ phát triển nhanh. Tuy nhiên, do tính chất trực tiếp, khó kiểm soát và khả năng tiếp cận số lượng lớn người tiêu dùng trong thời gian ngắn, hoạt động này cũng tiềm ẩn nhiều hành vi vi phạm pháp luật và gian lận thương mại.
Theo quy định hiện hành, có khá nhiều hành vi trong livestream bán hàng có thể bị xem là vi phạm pháp luật, tùy theo tính chất và mức độ của hành vi.
Trước hết, phổ biến nhất là hành vi kinh doanh hàng giả, hàng nhái hoặc hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Nhiều trường hợp sử dụng livestream để quảng cáo và bán sản phẩm gắn nhãn hiệu nổi tiếng nhưng không rõ nguồn gốc hoặc giả mạo thương hiệu. Đây là hành vi có thể bị xử lý theo quy định về sở hữu trí tuệ, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và chống gian lận thương mại.
Thứ hai là hành vi quảng cáo sai sự thật hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Ví dụ như livestream giới thiệu sản phẩm có công dụng vượt quá thực tế, sử dụng hình ảnh bác sĩ, chuyên gia hoặc nghệ sĩ để tạo niềm tin không đúng sự thật, cam kết hiệu quả không có căn cứ hoặc cố tình che giấu thông tin quan trọng về sản phẩm. Những hành vi này có thể vi phạm pháp luật về quảng cáo và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Ngoài ra, nhiều trường hợp livestream bán hàng nhưng không thực hiện nghĩa vụ về thuế, không đăng ký kinh doanh theo quy định hoặc không công khai đầy đủ thông tin về người bán, nguồn gốc hàng hóa cũng có thể bị xem là vi phạm pháp luật thương mại và quản lý thuế. Trong thời gian gần đây, cơ quan chức năng đã bắt đầu tăng cường kiểm soát hoạt động kinh doanh online có doanh thu lớn nhưng chưa kê khai minh bạch.
Một vấn đề đáng chú ý khác là hành vi tạo tương tác giả hoặc dàn dựng nội dung nhằm đánh lừa người tiêu dùng. Ví dụ như thuê người “chốt đơn ảo”, giả vờ khan hiếm hàng hóa, công bố số lượng bán không đúng thực tế hoặc tạo hiệu ứng tâm lý để thúc đẩy người xem mua hàng. Trong một số trường hợp, những hành vi này có thể bị xem xét dưới góc độ cung cấp thông tin sai lệch hoặc cạnh tranh không lành mạnh.
Đối với các sản phẩm đặc thù như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, thuốc, thiết bị y tế hoặc sản phẩm ảnh hưởng đến sức khỏe, việc livestream quảng cáo còn chịu các điều kiện pháp lý nghiêm ngặt hơn. Nếu quảng cáo sai nội dung được cấp phép hoặc gây hiểu nhầm sản phẩm là thuốc chữa bệnh thì có thể bị xử phạt rất nặng.
Ngoài trách nhiệm của người trực tiếp livestream, hiện nay cơ quan quản lý cũng đang quan tâm nhiều hơn đến trách nhiệm của nền tảng mạng xã hội, đơn vị trung gian quảng cáo và các bên hưởng lợi từ hoạt động bán hàng vi phạm. Xu hướng quản lý hiện nay không chỉ xử lý cá nhân bán hàng mà còn kiểm soát cả hệ sinh thái hỗ trợ hành vi vi phạm trên môi trường số.
Theo tôi, trong bối cảnh Chính phủ đang siết chặt quản lý thương mại điện tử và livestream bán hàng, các cá nhân và doanh nghiệp kinh doanh online cần chuyển dần từ tư duy “bán hàng tự phát” sang mô hình kinh doanh chuyên nghiệp, minh bạch và tuân thủ pháp luật hơn. Đây sẽ là yêu cầu tất yếu khi môi trường kinh doanh số ngày càng được quản lý chặt chẽ.
Người tiêu dùng cần làm gì để bảo vệ quyền lợi của mình khi mua hàng qua livestream? Trong trường hợp mua phải hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc bị quảng cáo sai sự thật thì có thể xử lý ra sao theo quy định pháp luật?
Theo tôi, trong bối cảnh livestream bán hàng phát triển rất mạnh hiện nay, người tiêu dùng cần chủ động hơn trong việc tự bảo vệ mình, bởi đặc điểm của hình thức mua bán này là quyết định mua hàng thường diễn ra rất nhanh, mang tính cảm xúc và dễ bị tác động bởi hiệu ứng đám đông hoặc các kỹ thuật kích thích mua sắm tức thời.
Trước hết, người tiêu dùng nên kiểm tra kỹ thông tin về người bán trước khi đặt hàng, bao gồm tên cửa hàng, thông tin liên hệ, địa chỉ, đánh giá từ người mua trước và mức độ minh bạch của tài khoản bán hàng. Đối với các sản phẩm có giá trị cao hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, thuốc, thiết bị y tế, người tiêu dùng càng cần cẩn trọng hơn với những lời quảng cáo “quá mức” trên livestream.
Ngoài ra, người mua nên ưu tiên giao dịch qua các nền tảng có cơ chế bảo vệ người tiêu dùng, lưu lại hóa đơn, tin nhắn, video livestream, hình ảnh sản phẩm và thông tin chuyển khoản để làm căn cứ nếu phát sinh tranh chấp. Trong nhiều trường hợp, video livestream chính là chứng cứ quan trọng để chứng minh nội dung quảng cáo sai sự thật hoặc cam kết của người bán.
Nếu mua phải hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc bị quảng cáo sai sự thật, người tiêu dùng trước hết có quyền yêu cầu người bán đổi trả hàng, hoàn tiền hoặc bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và pháp luật dân sự.
Trong trường hợp người bán không hợp tác hoặc có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, người tiêu dùng có thể gửi phản ánh hoặc khiếu nại đến các cơ quan chức năng như lực lượng quản lý thị trường, cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Sở Công Thương hoặc cơ quan công an nếu có dấu hiệu lừa đảo hoặc buôn bán hàng giả. Đối với giao dịch trên sàn thương mại điện tử hoặc nền tảng mạng xã hội, người tiêu dùng cũng nên sử dụng cơ chế khiếu nại nội bộ của nền tảng để yêu cầu xử lý tài khoản vi phạm.
Đặc biệt, nếu hành vi bán hàng có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu, quảng cáo gian dối, kinh doanh hàng cấm hoặc gây thiệt hại lớn cho người tiêu dùng thì người bán không chỉ bị xử phạt hành chính mà trong một số trường hợp còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Theo tôi, một vấn đề rất đáng lưu ý hiện nay là nhiều người tiêu dùng vẫn có tâm lý quá tin vào người livestream vì yếu tố nổi tiếng, cảm xúc hoặc hiệu ứng “review cá nhân”. Tuy nhiên, dù là KOL, influencer hay người có nhiều người theo dõi thì hoạt động quảng cáo và bán hàng vẫn phải tuân thủ pháp luật như các chủ thể kinh doanh khác. Người tiêu dùng cần giữ tâm lý tỉnh táo, không nên chỉ dựa vào lượt xem hoặc độ nổi tiếng để đánh giá chất lượng sản phẩm.
Về lâu dài, để bảo vệ người tiêu dùng hiệu quả hơn trong môi trường số, theo tôi cần đồng thời nâng cao trách nhiệm của người bán, nền tảng livestream và cả nhận thức pháp lý của người mua. Khi người tiêu dùng chủ động yêu cầu minh bạch và sẵn sàng phản ánh vi phạm, thị trường livestream bán hàng sẽ dần được sàng lọc theo hướng lành mạnh hơn.
